34 tỉnh, thành phố phát triển xã thương mại điện tử ra sao?

7 tỉnh, thành phố gồm: Hà Nội, Lâm Đồng, Hải Phòng, Đồng Tháp, Bắc Ninh, Lai Châu, Cần Thơ đạt từ 55 điểm trở lên trên thang 100 trong bảng xếp hạng mức độ trưởng thành thương mại điện tử (TMĐT) cấp xã của 34 địa phương do Báo Công Thương tổng hợp. Bài viết phân tích bảng xếp hạng, ba nhóm địa phương và những điểm nghẽn sẽ được đặt lên bàn Hội nghị xã thương mại điện tử toàn quốc 2026 với chủ đề "Công Thương đưa thương mại điện tử về xã, bệ phóng tăng trưởng hai con số" do Báo Công Thương phối hợp với Cục Thương mại điện tử và TikTok Shop tổ chức chiều 11/11/2026 tại Hà Nội.

Tiêu chí 7.3 biến thương mại điện tử thành chỉ tiêu của từng xã

Từ năm 2026, TMĐT là một tiêu chí xét công nhận xã nông thôn mới. Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 ban hành kèm Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ có Tiêu chí 7.3 "Triển khai hiệu quả hoạt động thương mại điện tử", yêu cầu mức "Đạt". Thông tư số 17/2026/TT-BCT ngày 31/3/2026 của Bộ Công Thương hướng dẫn thực hiện tiêu chí này; một yêu cầu cụ thể là địa phương phải tổ chức ít nhất 01 phiên livestream bán hàng mỗi năm.

Mục tiêu đến năm 2030 đã được lượng hoá. Kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT quốc gia giai đoạn 2026 đến 2030 đặt chỉ tiêu 60% số xã và đơn vị hành chính tương đương có thương nhân bán hàng hoá hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến; các địa phương ngoài Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh chiếm 50% giá trị giao dịch TMĐT B2C của cả nước. Kế hoạch cũng đặt mục tiêu đào tạo 1 triệu lượt người về kỹ năng ứng dụng TMĐT. Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 cùng Nghị định số 248/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, đặt thêm yêu cầu xác thực người bán và minh bạch thông tin với cả hộ nông dân, hợp tác xã lên sàn.

Ba trụ cột đánh giá Tiêu chí 7.3 được Trung tâm Phát triển thương mại điện tử (Cục Thương mại điện tử) phổ biến tại Bắc Ninh ngày 15/9/2026 và Đồng Tháp ngày 22/9/2026 gồm năng lực số của chủ thể kinh doanh, hệ sinh thái hỗ trợ tại cộng đồng và mức độ tham gia thực tế trên nền tảng. Lần đầu tiên, chính quyền xã phải đo TMĐT trên địa bàn mình.

Thị trường tăng nhanh nhưng dồn về hai đô thị

Quy mô TMĐT Việt Nam năm 2025 hiện có ba số công bố. Bộ Công Thương ghi khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) ghi 38,5 tỷ USD, tăng 21%. Báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company ghi 39 tỷ USD, tăng 17%, phạm vi gồm bán lẻ hàng hoá trực tuyến, gọi xe công nghệ, du lịch trực tuyến, tiếp thị và giải trí trực tuyến.

Dư địa trong nước còn lớn. Theo Cục Thống kê, tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng 10 tháng năm 2026 đạt 6.618,9 nghìn tỷ đồng, tăng 13,5% so với cùng kỳ. TP. Hồ Chí Minh dẫn đầu với 1.678,8 nghìn tỷ đồng, Hà Nội thứ hai với 916,0 nghìn tỷ đồng.

Khoảng cách giữa hai đô thị lớn và phần còn lại là đặc điểm nổi bật nhất của TMĐT Việt Nam. Báo cáo Chỉ số TMĐT Việt Nam 2026 (EBI 2026) do VECOM công bố, lần đầu xếp hạng theo 34 tỉnh, thành phố, cho TP. Hồ Chí Minh 91,1 điểm và Hà Nội 87,5 điểm. Địa phương thứ ba là Đà Nẵng chỉ đạt 22,3 điểm; 31 địa phương còn lại đều ở mức 17,9 điểm trở xuống, thấp nhất là Điện Biên với 4,2 điểm. Mức trung bình của 34 địa phương là 15,8 điểm.

Theo cùng báo cáo, Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh chiếm khoảng 22% dân số nhưng chiếm trên 50% quy mô của hầu hết chỉ tiêu gắn với TMĐT. Trên Shopee, hai thành phố có 64% số gian hàng và 79% doanh số của cả nước. Thị trường còn tập trung vào ít nền tảng: sáu tháng đầu năm 2026, Shopee và TikTok Shop chiếm gần 98% tổng giá trị giao dịch của bốn sàn lớn, theo số liệu YouNet ECI do Chứng khoán Sài Gòn Hà Nội (SHS) dẫn.

Khoảng cách ấy chưa thu hẹp. EBI 2020 ghi hai thành phố, khi đó chiếm 18% dân số, giữ tới 70% giao dịch; Kế hoạch tổng thể giai đoạn 2021-2025 đặt mục tiêu cân bằng 50-50 vào năm 2025 nhưng chưa đạt, VECOM ước tỷ lệ vẫn ở mức 70-30. Hai thành phố còn giữ 63,3% trong 685.000 tên miền .VN cuối năm 2025 và 80% website bán hàng đã đăng ký với Bộ Công Thương.

Mô hình xã TMĐT ra đời để kéo phần thị trường ấy về cơ sở. Câu hỏi đặt ra trước hội nghị là địa phương nào đã thực sự đưa được TMĐT về tới xã.

Bảng xếp hạng mức độ trưởng thành thương mại điện tử cấp xã

Báo Công Thương chấm 34 tỉnh, thành phố trên ba trục, thang 100 điểm. Trục nền thị trường (30%) quy đổi thứ hạng EBI 2026 của VECOM. Trục mô hình xã (40%) chấm năm bậc: bậc 4 là có xã mô hình đã công bố kết quả bán hàng đo được; bậc 3 là có xã thí điểm được phê duyệt hoặc tỉnh đã ký triển khai mô hình xã TMĐT với nền tảng; bậc 2 là chính quyền, đoàn thể cấp xã trực tiếp tổ chức chợ số, phiên livestream; bậc 1 là có chủ thể cơ sở bán hàng trực tuyến hoặc có lớp tập huấn tại xã; bậc 0 là chưa ghi nhận. Trục chủ thể cơ sở (30%) đếm hợp tác xã, hộ kinh doanh, doanh nghiệp, xã, thôn, chợ có hoạt động TMĐT, 11 chủ thể trở lên là điểm tối đa.

Nhóm Dẫn đầu từ 55 điểm, nhóm Phát triển từ 35 đến dưới 55 điểm, nhóm Khởi động dưới 35 điểm.

Bảng xếp hạng mức độ trưởng thành thương mại điện tử cấp xã của 34 tỉnh, thành phố, tháng 11/2026. Điểm thang 100. Cột EBI 2026 ghi điểm và thứ hạng Chỉ số TMĐT Việt Nam 2026 của VECOM:

Trục mô hình xã có trọng số lớn nhất nên tác động mạnh tới thứ hạng. Sáu trong bảy địa phương nhóm Dẫn đầu có xã mô hình ở bậc 3 hoặc bậc 4; Cần Thơ ở bậc 2 nhưng có 7 chủ thể cơ sở.

Ngược lại, 6 địa phương thuộc nhóm 10 đầu EBI không vào nhóm Dẫn đầu vì bậc mô hình xã từ 2 trở xuống: TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Đồng Nai, Ninh Bình, Hưng Yên, Quảng Ninh.

Nhóm dẫn đầu: Hà Nội hội đủ ba trục, Lai Châu đi lên từ làng nghề

Hà Nội đứng đầu nhờ hội đủ cả ba trục. Xã Phượng Dực triển khai chương trình "Phượng Dực vươn mình" từ tháng 6/2026; gần 70 hộ bán hàng được đào tạo kinh doanh trên TikTok Shop, khoảng một nửa bước đầu duy trì hoạt động ổn định. Cơ sở Mây tre An Phú, chuyên sản phẩm thủ công từ cỏ tế, bán gần 22.000 sản phẩm trong 3 tháng.

Theo báo cáo xã gửi Ban Tổ chức Hội nghị, đến ngày 30/10/2026 Phượng Dực có 1.077 kênh bán hàng. Thành phố đã phát động chương trình "Hà Nội vươn mình" cho 126 xã, phường; Kế hoạch số 403 ngày 19/10/2026 đặt mục tiêu đến năm 2028 có tối thiểu 10 điểm, chợ hoặc cụm hộ kinh doanh thí điểm, kết nối 500 chủ thể và công khai 1.000 sản phẩm trên gian hàng số.

Lai Châu là trường hợp đặc biệt của bảng: hạng 32 về EBI nhưng xếp thứ 6 về TMĐT cấp xã. Xã Bình Lư là nơi thí điểm mô hình "Xã, phường thương mại điện tử" của TikTok Shop từ cuối năm 2025. Làng nghề miến dong Bình Lư có 80 hộ sản xuất, khoảng 1.000 tấn miến mỗi năm; xã có 12 sản phẩm OCOP, 8 sản phẩm đã lên TikTok Shop. Theo số liệu xã tổng hợp gửi Ban Tổ chức, Bình Lư có 65 chủ thể tham gia, 25 gian hàng, khoảng 5.000 đơn hàng thành công, doanh thu trên 10 tỷ đồng... 

Lâm Đồng, Đồng Tháp và Bắc Ninh đại diện cho dòng mô hình do địa phương tự dựng bằng nguồn lực nông thôn mới từ năm 2023, 2024. Xã Nhân Cơ (Lâm Đồng) lấy điểm trưng bày kiêm khu livestream khoảng 100 m² làm hạt nhân, giới thiệu 11 sản phẩm OCOP. Mô hình "Xã thương mại điện tử Mỹ Xương" (Đồng Tháp) thực hiện năm 2023 đến 2025 với tổng kinh phí hơn 4,6 tỷ đồng. Doanh thu TMĐT của Đồng Tháp luỹ kế đến hết tháng 9/2026 khoảng 6,65 nghìn tỷ đồng, theo số tổng hợp bước đầu của Sở Công Thương. Xã Phúc Hòa (Bắc Ninh) gắn TMĐT với mã vùng, nhật ký điện tử cho 140 thành viên tổ hợp tác, hợp tác xã.

Hải Phòng vào nhóm dẫn đầu nhờ bước đi cấp tỉnh. Ngày 02/10/2026, Sở Công Thương Hải Phòng ký biên bản ghi nhớ phát triển TMĐT giai đoạn 2026 đến 2030 với TikTok Shop, Haravan và Amazon, trở thành địa phương thứ 4/34 triển khai mô hình "Xã, Phường thương mại điện tử" cùng TikTok Shop. Cần Thơ có cụm xã, phường hoạt động đều: Cờ Đỏ hướng dẫn đưa sản phẩm OCOP lên sàn, Vị Thủy có 10 sản phẩm OCOP quảng bá trên nền tảng số.

Vĩnh Long có kết quả sau hai tháng, TP. Hồ Chí Minh còn để trống

Vĩnh Long có kết quả đo được chỉ sau hai tháng triển khai. Mô hình "Chợ Lách vươn mình" khởi động ngày 17/8/2026, được tỉnh chọn làm điểm thực hiện Tiêu chí 7.3. Đến ngày 19/10/2026, mô hình có 66 nhà bán hàng hoạt động ổn định trên TikTok Shop, vượt mục tiêu 60 nhà bán hàng; các gian hàng tạo ra hơn 50.000 đơn hàng, bán gần 77.000 sản phẩm. Vĩnh Long chỉ xếp hạng 30 về EBI nhưng đã có xã mô hình bậc 4, nên đứng thứ 9 chung cuộc với 49,9 điểm.

Nhóm Phát triển gồm 11 địa phương có phong trào cấp xã nhưng chưa có mô hình hoàn chỉnh. Hà Tĩnh tổ chức phiên chợ TMĐT ở xã Phúc Trạch bán khoảng 500 đơn hàng, doanh thu khoảng 80 triệu đồng. Ở Thanh Hóa, Công an xã Trung Sơn livestream giới thiệu măng rừng, mộc nhĩ của bà con. Ở Quảng Trị, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Đakrông hướng dẫn hội viên mở kênh bán hàng cá nhân. Đây là mầm của "Tổ hỗ trợ TMĐT cộng đồng" mà hướng dẫn Tiêu chí 7.3 đề xuất.

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm TMĐT lớn nhất nước nhưng chưa có xã mô hình hay chủ thể cấp xã nào được báo chí ghi nhận. Quảng Ninh (hạng 9 EBI) và Nghệ An (hạng 19 EBI) cùng trong tình trạng này. Theo cổng thông tin cấp xã, Báo cáo toàn cảnh do Báo Công Thương tổ chức rà soát cho thấy ba trường hợp không giống nhau: TP. Hồ Chí Minh mới có 3/168 xã đủ dữ liệu, Quảng Ninh 0/54, nên chưa đủ căn cứ kết luận về việc làm của xã; Nghệ An có 115/130 xã đủ dữ liệu, 10% có bài nói rõ về TMĐT. Cao Bằng ở cuối bảng nhưng đã tổ chức 36 lớp tập huấn tại xã, phường cho hơn 1.300 lượt học viên, theo báo cáo gửi Ban Tổ chức; đây là địa phương có thể lên hạng nhanh nếu có xã mô hình. Điện Biên đứng cuối cả EBI lẫn bảng xếp hạng cấp xã.

Công nghiệp mạnh chưa tự sinh ra xã thương mại điện tử

Năng lực công nghiệp, xuất nhập khẩu và TMĐT cấp xã là ba bức tranh khác nhau. Bắc Ninh dẫn đầu 34 địa phương về xuất khẩu 9 tháng năm 2026 với 88,27 tỷ USD nhưng xếp thứ 5 về TMĐT cấp xã. Phú Thọ hạng 3 về xuất khẩu nhưng chỉ đứng thứ 18. Chiều ngược lại, Lai Châu hạng 33 về xuất khẩu lại vào nhóm Dẫn đầu.

Xuất khẩu và bán hàng trực tuyến cấp xã là hai kênh khác nhau. TMĐT cấp xã cần một sản phẩm đặc trưng có sản lượng, người bán quen nền tảng làm đầu tàu và cán bộ xã trực tiếp vào cuộc. Bình Lư có miến dong, Chợ Lách có cây giống, hoa kiểng, Phượng Dực có làng nghề mây tre, cỏ tế.

Trên 2.497 xã, phường đủ dữ liệu, 587 xã có việc tự tổ chức, 178 xã nêu kết quả, 18 xã, tương đương 0,7%, nêu số đo kinh doanh của chính đơn vị. Riêng sản phẩm OCOP, 326 xã có việc tự tổ chức; 1.361 đơn vị trong 3.321 xã, phường, đặc khu chưa thấy nội dung về thương mại điện tử trên phần cổng thông tin đã đọc.

Đặt cạnh nhau, Hà Nội cao ở cả hai: nhóm dẫn đầu, 79 xã có việc tự tổ chức so với kỳ vọng 35,6. Đồng Tháp cũng vậy với 26 xã so với 14,7. Hải Phòng, Lâm Đồng thuộc nhóm dẫn đầu nhưng thấp hơn kỳ vọng trên cổng xã: Hải Phòng 8 xã so với 25,1; Lâm Đồng 9 xã so với 17,7. 

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Các địa phương gửi Ban Tổ chức sáu nhóm vướng mắc: chi phí logistics chặng đầu ở xã vùng cao; chuẩn hoá sản phẩm; nhân lực duy trì gian hàng sau giai đoạn hỗ trợ; cách đo và minh chứng chỉ tiêu doanh thu bán hàng trực tuyến; thủ tục định danh người bán; kê khai thuế với hộ nông dân, hợp tác xã.

Phí sàn là sức ép thường trực với người bán nhỏ. Năm 2026, cộng toàn bộ chi phí duy trì đơn hàng và hiển thị, tỷ lệ chi phí thực tế ở một số ngành hàng có thể tới 40 đến 45% doanh thu, biên lợi nhuận ròng của nhiều người bán chỉ còn khoảng 7 đến 10%. Kinh nghiệm sàn TMĐT do tỉnh tự dựng cũng cần nhắc lại: sàn của Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hòa) có 62 gian hàng, 257 sản phẩm nhưng chủ yếu để quảng bá, doanh thu khiêm tốn.

Việc đo lường là điểm nghẽn mới. Tiêu chí 7.3 yêu cầu xã chứng minh mức độ tham gia và giá trị giao dịch, trong khi phần lớn đơn hàng nằm trên dữ liệu của nền tảng và doanh nghiệp chuyển phát. Hướng dẫn của Bộ Công Thương gợi ý năm bước, từ lập tổ công tác liên ngành, thu thập dữ liệu nền tảng, dữ liệu bưu chính, khảo sát chọn mẫu đến suy rộng doanh thu. Khi các xã bắt đầu nghiệm thu tiêu chí từ năm 2027, bảng xếp hạng cấp xã sẽ có thêm số đo chính thức thay cho số do từng địa phương tự công bố.

Mức chênh giữa các địa phương đã hiện ra ngay trên cổng thông tin chính quyền cấp xã. Theo Phiếu 34 tỉnh, thành phố kèm Báo cáo toàn cảnh do Báo Công Thương tổ chức rà soát, dữ liệu chốt ngày 4/11/2026, cả nước có 178 xã, tương đương 7,1% số xã đủ dữ liệu, nêu được kết quả việc tự tổ chức. Hà Nội đạt 28,0% (35/125 xã), Đồng Tháp 25,0% (16/64 xã), Lào Cai 13,5%, Lai Châu 12,9%; Lạng Sơn, Quảng Trị chưa có xã nào.

Ở phía có số đo, Sở Công Thương Đắk Lắk phối hợp các xã, phường livestream sầu riêng và nông sản được khoảng 8.700 đơn, hơn 146 tấn sầu riêng tươi, doanh thu khoảng 11 tỷ đồng. Đây là số liệu do các xã tự đăng, không phải số đo doanh số.