Trong cấu trúc phát thải khí nhà kính, ngành chất thải tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam là lĩnh vực phức tạp do nguồn phát thải có tính phân tán và khó kiểm soát. Khác với phát thải từ lĩnh vực năng lượng có thể định lượng thông qua sản lượng tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch, khí mê-tan (CH4) phát sinh từ các bãi chôn lấp như Nam Sơn (Hà Nội) hay Đa Phước (TP. Hồ Chí Minh) là hệ quả của quá trình phân hủy chất hữu cơ diễn ra liên tục, kéo dài dưới lòng đất.
Mê-tan là loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt cao hơn nhiều so với CO2 trong ngắn hạn.
Với đặc thù rác thải sinh hoạt đô thị tại Việt Nam có tỷ lệ chất hữu cơ và độ ẩm cao, việc chôn lấp tạo ra môi trường kỵ khí thuận lợi cho các vi sinh vật sinh mê-tan phân hủy chất hữu cơ, giải phóng hỗn hợp khí bãi rác có chứa mê-tan.
Mê-tan là loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt cao hơn nhiều so với CO2 trong ngắn hạn. Vì vậy, các “núi rác” đô thị không chỉ gây ra những vấn đề ô nhiễm dễ nhận thấy như mùi hôi, nước rỉ rác, mà còn trở thành nguồn phát thải khí nhà kính cần được kiểm soát. Trong khi đó, nguồn phát thải từ chất thải đô thị vẫn cần được quan tâm tương xứng hơn trong tổng thể các giải pháp giảm phát thải.
Dưới góc nhìn tối ưu hóa tài nguyên, việc để lượng khí này tự do phát tán vào khí quyển cũng đồng nghĩa với việc bỏ phí một nguồn năng lượng có thể thu hồi. Những “mỏ khí mê-tan” hình thành trong các bãi chôn lấp vì thế không chỉ là gánh nặng về môi trường, mà còn có thể được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên năng lượng. Việc chuyển từ chôn lấp đơn thuần sang thu hồi khí mê-tan để phát điện có thể góp phần giải quyết đồng thời bài toán môi trường và tận dụng nguồn năng lượng từ chất thải.
Bà Nguyễn Thị Hạnh, một cư dân ở xã Vân Đình (Hà Nội), chia sẻ: “Những ngày trời nồm, mùi hôi nó ám ảnh, không tài nào ăn cơm nổi. Tôi có nghe nói tới hệ thống thu khí từ bãi rác. Nếu có được, chắc chắn mùi đỡ hơn nhiều. Tôi còn nghe nói họ thu khí để phát điện. Nếu mà làm đồng bộ, dân vừa đỡ khổ, lại có thêm điện sạch. Sống gần rác mà không thấy khổ, lại thấy có ích”.
Khi các bãi rác được quy hoạch và áp dụng công nghệ thu gom khí bãi rác (LFG), khí mê-tan sinh ra trong quá trình phân hủy có thể được thu qua hệ thống đường ống chuyên dụng, xử lý tạp chất trước khi sử dụng làm nhiên liệu cho phát điện. Cùng với đó, xu hướng chuyển đổi phương thức xử lý chất thải, giảm dần chôn lấp và tăng cường ứng dụng công nghệ hiện đại đang được đặt ra tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
Chuyển hóa khí mê-tan từ rác thành năng lượng không chỉ góp phần hạn chế phát thải, giảm mùi hôi và nguy cơ cháy nổ tại các bãi chôn lấp, mà còn hỗ trợ Việt Nam thực hiện các mục tiêu giảm phát thải mê-tan đến năm 2030.
Rác thải vì thế cần từng bước được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên. Khi công nghệ xử lý, thu hồi và tái sử dụng được đầu tư đồng bộ, việc giải quyết các điểm nóng ô nhiễm cũng có thể đồng thời khai mở thêm giá trị kinh tế từ chất thải, góp phần hướng các đô thị tới mô hình phát triển xanh và tuần hoàn.