Ưu tiên tuyệt đối an toàn công trình và người dân
Ông Phạm Tuấn Anh, Cục trưởng Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương) vừa ký Quyết định số 204/QĐ-ATMT ngày 29/10/2026 phê duyệt Quy trình vận hành hồ chứa thủy điện Bắc Mê. Quyết định có hiệu lực từ ngày ký, thay thế Quyết định số 4915/QĐ-BCT ngày 29/12/2017 của Bộ trưởng Bộ Công Thương.
Quy trình được xây dựng trên cơ sở ý kiến góp ý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Công Thương các tỉnh Cao Bằng, Tuyên Quang và đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia. Văn bản áp dụng với Tổng công ty cổ phần Thương mại xây dựng, đơn vị quản lý, vận hành công trình, cùng các tổ chức, cá nhân liên quan.
Công trình thủy điện Bắc Mê nằm trên sông Gâm, thuộc các xã Bắc Mê, Đường Hồng (tỉnh Tuyên Quang). Một phần lòng hồ thuộc các xã Quảng Lâm, Nam Quang, Yên Thổ, Bảo Lâm (tỉnh Cao Bằng). Công trình thuộc cấp II, nhóm thủy điện lớn, có công suất lắp máy 45 MW với hai tổ máy. Hồ có dung tích toàn bộ 23,65 triệu m³, mực nước dâng bình thường 138 m, mực nước chết 136,81 m. Hồ điều tiết theo ngày đêm và không tích nước cuối mùa lũ.
Công trình thủy điện Bắc Mê trên sông Gâm vận hành theo quy trình mới từ ngày 29/10/2026.
Theo quy trình, mùa lũ tính từ ngày 15/6 đến ngày 31/10, mùa khô từ ngày 1/11 đến ngày 14/6 năm sau. Trong mùa lũ, quy trình ưu tiên bảo đảm an toàn tuyệt đối cho công trình đầu mối trước mọi trận lũ có chu kỳ lặp lại từ 500 năm trở xuống. Mực nước hồ không được vượt cao trình lũ kiểm tra 140,36 m. Đơn vị vận hành đồng thời phải bảo đảm an toàn về người và tài sản của người dân thượng lưu, hạ lưu. Tiếp đến là yêu cầu cấp nước, duy trì dòng chảy tối thiểu và hiệu quả phát điện. Trong mùa kiệt, thứ tự ưu tiên lần lượt gồm an toàn công trình, nhu cầu sử dụng nước ở hạ du, hiệu quả cấp nước và phát điện.
Việc vận hành hồ Bắc Mê cũng phải bảo đảm không phá vỡ nhiệm vụ của thủy điện Tuyên Quang. Nhiệm vụ này được xác định tại Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng, ban hành theo Quyết định số 1936/QĐ-TTg ngày 6/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ.
Quy trình quy định mực nước trước lũ không vượt 138 m. Từ khi lũ về đến khi đạt đỉnh, tổng lưu lượng xả về hạ du không được lớn hơn lưu lượng lũ tự nhiên đến hồ cùng thời điểm. Việc đóng, mở cửa van đập tràn phải theo đúng trình tự và không được gây đột biến dòng chảy đe dọa tính mạng, tài sản của người dân ven sông. Trường hợp vận hành sai gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của pháp luật. Nước không được tràn qua đỉnh cửa van trong mọi trường hợp xả lũ.
Phân định rõ thẩm quyền, minh bạch thông tin xả lũ
Quy trình phân định rõ thẩm quyền ra lệnh vận hành, khi thời tiết bình thường, Tổng giám đốc Tổng công ty cổ phần Thương mại xây dựng chủ động điều tiết hồ. Mực nước không được vượt mực nước dâng bình thường và dòng chảy tối thiểu về hạ du phải được duy trì.
Một số trường hợp thuộc thẩm quyền của Trưởng ban Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh Tuyên Quang. Đó là khi cơ quan khí tượng thủy văn dự báo thời tiết bất thường hoặc mưa lũ lớn trong 24 - 48 giờ tới, hoặc cảnh báo rủi ro thiên tai ở hạ du từ cấp độ 2 trở lên. Khi đó, Trưởng ban quyết định phương án điều tiết và ban hành lệnh vận hành. Trường hợp mất liên lạc hoặc phát sinh tình huống khẩn cấp, Tổng giám đốc được quyết định vận hành theo quy trình. Tổng giám đốc chịu trách nhiệm về quyết định của mình và phải báo cáo ngay khi khôi phục liên lạc.
Công tác cảnh báo được quy định chặt chẽ. Trước khi xả nước qua cửa van đập tràn, đơn vị vận hành phải thông báo trước 2 giờ, trừ trường hợp khẩn cấp. Thông báo gửi tới cơ quan khí tượng thủy văn, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp, chính quyền và lực lượng phòng thủ dân sự địa phương. Nội dung ghi rõ lý do xả, mực nước hồ, thời gian bắt đầu xả, lưu lượng về hồ và lưu lượng xả. Hiệu lệnh còi được quy định theo từng tình huống. Khi cửa van đang đóng hoàn toàn, đơn vị vận hành kéo 3 hồi còi 30 phút trước khi xả. Khi phải xả khẩn cấp, đơn vị vận hành kéo 5 hồi còi. Lực lượng kiểm tra vùng hạ du được bố trí trước, trong và sau khi xả.
Chế độ quan trắc thay đổi theo diễn biến mực nước. Trong mùa lũ, khi thời tiết bình thường, việc quan trắc và tính toán thực hiện ít nhất 4 lần mỗi ngày. Khi mực nước hồ vượt 138 m, tần suất tăng lên 15 phút một lần. Trong mùa kiệt, việc quan trắc thực hiện tối thiểu 2 lần mỗi ngày. Dự báo cho 10 ngày tới được lập vào các ngày 1, 11 và 21 hằng tháng.
Về trách nhiệm dài hạn, Tổng công ty cổ phần Thương mại xây dựng tổ chức tổng kiểm tra trước mùa lũ vào tháng 4 hằng năm. Tổng công ty phải lắp đặt hệ thống cảnh báo phía hạ du và camera giám sát truyền hình ảnh về chính quyền, cơ quan quản lý. Định kỳ 5 năm, Tổng công ty rà soát, đánh giá kết quả thực hiện quy trình. Ủy ban nhân dân hai tỉnh Tuyên Quang, Cao Bằng có trách nhiệm tuyên truyền, công khai quy trình trên các phương tiện thông tin đại chúng để người dân chủ động phòng ngừa, ứng phó.
Quy trình mới tạo cơ sở để công tác vận hành hồ chứa thủy điện Bắc Mê thống nhất, chặt chẽ hơn. Quy trình cũng gắn kết trách nhiệm giữa doanh nghiệp, chính quyền địa phương và cơ quan quản lý, hướng tới hài hòa giữa an toàn công trình, an toàn vùng hạ du và hiệu quả khai thác nguồn điện.