Bảo vệ người tiêu dùng: Truy xuất nguồn gốc, ngăn chặn hàng vi phạm

Kiểm tra điểm bán, truy đến đầu mối

Theo báo cáo của Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương ngày 25/9/2026, trong quý III/2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 11.916 vụ, xử lý 9.354 vụ, xác định 10.400 hành vi vi phạm; chuyển 108 vụ sang cơ quan điều tra. Số thu nộp ngân sách đạt 100,5 tỷ đồng.

Theo báo cáo, vi phạm thị trường diễn ra trên nhiều nhóm hàng và dưới nhiều hình thức, từ hàng giả, gian lận thương mại đến hàng nhập lậu, hàng hóa không bảo đảm hồ sơ chứng minh nguồn gốc.

Đơn cử như vụ việc xảy ra tại Lạng Sơn mới đây. Cụ thể, ngày 16/9/2026, Đội Quản lý thị trường số 6 phối hợp với các đơn vị chức năng kiểm tra một hộ kinh doanh tại phường Đông Kinh, phát hiện 60 hộp bánh trung thu trứng chảy, mỗi hộp 8 chiếc, tổng cộng 480 chiếc.

Tại thời điểm kiểm tra, chủ hộ không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nhập khẩu hợp pháp. Cơ quan chức năng sau đó lập biên bản xử lý hành vi kinh doanh hàng hóa nhập lậu và buộc tiêu hủy toàn bộ số bánh theo quy định.

Vụ việc cho thấy hóa đơn, chứng từ không chỉ là căn cứ phục vụ quản lý thị trường mà còn có ý nghĩa đối với truy xuất nguồn gốc. Khi hồ sơ hàng hóa không đầy đủ, việc xác định nơi cung cấp, đường đi của lô hàng và trách nhiệm của các bên liên quan sẽ gặp khó khăn.

Tuy nhiên, việc không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc không đồng nghĩa có thể kết luận ngay sản phẩm chứa chất độc hại hoặc không bảo đảm an toàn thực phẩm. Việc đánh giá chất lượng, mức độ an toàn phải dựa trên kiểm tra, xác minh và các căn cứ chuyên môn phù hợp.

Bởi vậy, xử lý tại một điểm bán mới chỉ giải quyết phần việc trước mắt. Để ngăn hàng vi phạm tiếp tục xuất hiện, cơ quan chức năng cần xác định hàng được cung cấp từ đâu, qua những khâu trung gian nào và có đang được phân phối tại các địa điểm khác hay không. Kết quả truy nguồn cũng là cơ sở phân định trách nhiệm giữa nhà cung cấp, đơn vị phân phối và người bán cuối cùng.

Yêu cầu này càng quan trọng trong môi trường thương mại điện tử, nơi người bán, địa điểm lưu giữ hàng và địa chỉ giao dịch có thể không trùng nhau. Tại hội thảo về thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ do Báo Bảo vệ pháp luật tổ chức ngày 30/9/2026, ông Nguyễn Đức Lê, Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết việc xử lý vi phạm trên internet còn gặp khó khăn trong truy xuất giao dịch, thu thập thông tin và củng cố chứng cứ.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Nguyễn Đức Lê cho rằng cần kết hợp kiểm tra địa bàn với truy nguồn cung, kiểm chứng thông tin từ chủ thể quyền, đồng thời phối hợp sớm giữa các lực lượng khi vụ việc có dấu hiệu liên tỉnh hoặc tội phạm. Đối với giao dịch trực tuyến, việc đối chiếu tài khoản quảng cáo, địa chỉ lưu giữ hàng, thông tin người gửi, người nhận và dữ liệu giao hàng có thể hỗ trợ xác định đầu mối liên quan. Vì vậy, sự phối hợp giữa lực lượng chức năng, nền tảng bán hàng và đơn vị chuyển phát cần được tiến hành ngay trong quá trình xác minh.

Theo định hướng quý IV/2026, Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương tiếp tục tập trung kiểm tra các nhóm hàng có nguy cơ vi phạm cao trước Tết Nguyên đán 2027, nhất là thực phẩm, mỹ phẩm, hàng tiêu dùng và xăng dầu; đồng thời tăng cường phối hợp với các nền tảng bán hàng, đơn vị chuyển phát trong xác minh, xử lý vi phạm.

Giám sát chất lượng gắn với dữ liệu và cảnh báo sớm

Cùng với truy nguồn hàng hóa, giám sát chất lượng là khâu trực tiếp liên quan đến quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng. Đối với thực phẩm, việc kiểm soát không nên chỉ dừng ở sản phẩm cuối cùng mà cần theo sát cả quá trình sản xuất, bảo quản và phân phối.

Tại cuộc họp Nhóm Công tác Kỹ thuật An toàn thực phẩm ngày 23/6/2026, PGS.TS. Trần Cao Sơn, Phó Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm An toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ kiểm soát sản phẩm cuối cùng sang quản lý nguy cơ trên toàn bộ chuỗi giá trị dựa trên bằng chứng khoa học.

Các ưu tiên được đề cập gồm nâng cao năng lực đánh giá nguy cơ, giám sát và cảnh báo sớm; phát triển chuỗi thực phẩm an toàn; tăng cường chia sẻ dữ liệu, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc. Cách tiếp cận này đòi hỏi kết quả kiểm tra, kiểm nghiệm phải được sử dụng kịp thời cho hoạt động quản lý. Khi phát hiện một lô hàng không đáp ứng yêu cầu, thông tin cần đủ rõ để xác định sản phẩm, đơn vị liên quan, địa bàn phân phối và phạm vi phải tiếp tục kiểm tra.

Trong trường hợp phải cảnh báo tới người tiêu dùng, thông tin cũng cần cụ thể về tên sản phẩm, đặc điểm nhận diện, lô sản xuất hoặc thời hạn sử dụng nếu có, cùng hướng dẫn xử lý. Cảnh báo càng rõ, người dân càng có điều kiện đối chiếu với sản phẩm đang mua hoặc sử dụng.

Vai trò của dữ liệu tiếp tục được đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách về an toàn thực phẩm. Tại hội thảo góp ý hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) chiều 28/8/2026, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh yêu cầu tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu và truy xuất nguồn gốc. Ông Tuyên đồng tình với định hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời lưu ý hậu kiểm chỉ có thể phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp cập nhật đầy đủ thông tin sản phẩm lên hệ thống để cơ quan quản lý theo dõi, đối chiếu. Điều này đặt ra yêu cầu dữ liệu phải thực sự phục vụ việc xác minh. Thông tin về nhà cung cấp, hồ sơ sản phẩm, lô hàng và kết quả kiểm tra cần có khả năng cập nhật, kết nối và đối chiếu khi phát sinh sự cố.

Trong lĩnh vực bảo vệ người tiêu dùng, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 2724/QĐ-BCT ngày 3/10/2025, phê duyệt Đề án Phát triển hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026 - 2030. Đề án đặt ra nhiệm vụ xây dựng, duy trì hạ tầng Tổng đài tư vấn và hỗ trợ người tiêu dùng 1800.6838 cùng cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo vệ người tiêu dùng; đồng thời phát triển hệ thống dữ liệu, công nghệ thông tin phục vụ quản lý nhà nước, tư vấn và hỗ trợ người tiêu dùng.

Để hệ thống này phát huy hiệu quả, phản ánh từ thị trường cần được tiếp nhận, phân loại và chuyển đúng cơ quan có thẩm quyền. Nhiều phản ánh cùng liên quan đến một sản phẩm, người bán hoặc địa bàn có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện sớm vấn đề cần ưu tiên kiểm tra.