Bảo vệ người tiêu dùng vùng cao từ những phiên chợ

Nhận diện rủi ro từ chợ phiên vùng cao

Chợ phiên từ lâu đã gắn bó với đời sống người dân miền núi, không chỉ là nơi mua bán hàng hóa thiết yếu mà còn là không gian giao lưu, trao đổi sản vật của đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, sự đa dạng về nguồn hàng cũng đặt ra những yêu cầu trong bảo đảm chất lượng sản phẩm, minh bạch thông tin và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Tại Tuyên Quang, người dân ở các xã vùng sâu, vùng xa có thể phải di chuyển quãng đường khá xa để đến chợ phiên. Với nhiều gia đình, đây là dịp mua sắm thực phẩm, đồ dùng sinh hoạt, quần áo và những mặt hàng phục vụ sản xuất. Trong khi đó, khả năng tiếp cận thông tin về hàng hóa, nhận diện sản phẩm không bảo đảm chất lượng giữa các nhóm người tiêu dùng vẫn có sự khác biệt.

Anh Nguyễn Ngọc Hưng (xã Minh Quang, tỉnh Tuyên Quang) cho biết, gia đình anh hay đến chợ mua thực phẩm đóng gói và đồ dùng cho gia đình. Do quen lựa chọn hàng theo giá bán và lời giới thiệu của người bán nên anh Hưng bỏ qua thông tin về hạn sử dụng, đơn vị sản xuất hoặc nguồn gốc sản phẩm. Khi phát hiện hàng hóa có vấn đề, việc không lưu giữ chứng từ khiến quá trình phản ánh, đổi trả gặp khó khăn.

Tình huống tương tự cũng xảy ra đối với người cao tuổi, những sản phẩm được giới thiệu có công dụng tốt cho sức khỏe hoặc giá bán thấp hơn mặt bằng chung có thể tạo sức hút. Nếu thiếu thông tin để kiểm chứng, người mua dễ đưa ra quyết định dựa trên quảng cáo hoặc sự tin tưởng đối với người giới thiệu.

Ở phía người bán, hoạt động kinh doanh tại chợ phiên cũng có những đặc thù. Nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ lựa chọn nguồn hàng từ các đầu mối phân phối hoặc người giao buôn. Trong tình huống người bán không kiểm tra đầy đủ nhãn mác, chứng từ và nguồn gốc sản phẩm, rủi ro có thể phát sinh cho cả người mua lẫn người kinh doanh.

Đặc biệt, đối với thực phẩm, mỹ phẩm và các sản phẩm phục vụ sinh hoạt, việc lựa chọn nguồn hàng rõ ràng, bảo quản đúng yêu cầu, cung cấp thông tin trung thực có ý nghĩa quan trọng. Một sản phẩm không bảo đảm chất lượng không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi khách hàng mà còn có thể làm giảm uy tín của cơ sở kinh doanh.

Không chỉ tại chợ truyền thống, sự phát triển của mạng xã hội và thương mại điện tử đang mở rộng cơ hội mua sắm của người dân miền núi. Tuy nhiên, cùng với sự thuận tiện, người tiêu dùng cũng đối diện nguy cơ từ quảng cáo thiếu căn cứ, hàng hóa không rõ nguồn gốc và những giao dịch khó xác định trách nhiệm khi phát sinh tranh chấp.

Theo thông tin từ Sở Công Thương tỉnh Tuyên Quang, địa bàn có nhiều chợ truyền thống, chợ phiên và người dân sinh sống phân tán, việc đưa kiến thức pháp luật đến người tiêu dùng cần gắn với những tình huống mua bán cụ thể. Thay vì chỉ phổ biến quy định, nội dung tuyên truyền có thể hướng dẫn người dân kiểm tra nhãn hàng hóa, hạn sử dụng, thông tin về tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đối với sản phẩm và cách phản ánh khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Cùng với đó, hình thức tuyên truyền cần phù hợp với điều kiện ngôn ngữ, văn hóa của từng cộng đồng. Những hướng dẫn trực tiếp, ngắn gọn, dễ hiểu tại chợ phiên và cơ sở kinh doanh có thể giúp người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân vùng sâu, vùng xa tiếp cận thông tin thuận lợi hơn.

Đối với người kinh doanh, việc tuân thủ quy định về nguồn gốc hàng hóa, nhãn mác, niêm yết giá và trách nhiệm giải quyết phản ánh của khách hàng cần được chú trọng. Khi người bán minh bạch thông tin, người mua có thêm căn cứ để lựa chọn, qua đó hạn chế những giao dịch bất lợi.

Chủ động phòng ngừa, giảm thiểu thiệt hại

Thực tế, những kết quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật, hiệu quả phòng ngừa rủi ro còn được thể hiện qua sự thay đổi trong hành vi mua bán, góp phần bảo vệ người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Đặc biệt, khi người tiêu dùng có thêm thông tin để lựa chọn, các cơ sở kinh doanh tuân thủ pháp luật sẽ có điều kiện cạnh tranh lành mạnh hơn.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Vũ Văn Ngọc, Viện trưởng Viện Đào tạo Tiên tiến, Chất lượng cao và POHE, Đại học Kinh tế Quốc dân, phân tích rằng, khi thiếu thông tin để đánh giá chất lượng sản phẩm, người tiêu dùng có thể gặp rủi ro trong quá trình lựa chọn và mua sắm hàng hóa. Vì vậy, việc giảm khoảng cách thông tin có ý nghĩa quan trọng đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Từ góc nhìn này, những hoạt động mà Sở Công Thương Tuyên Quang đang triển khai như tuyên truyền trực tiếp tại cơ sở kinh doanh, chợ phiên, hướng dẫn pháp luật và vận động ký cam kết có thể tạo tác động từ cả phía người bán lẫn người mua. Khi người kinh doanh nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý, động lực tuân thủ được củng cố. Ngược lại, khi người mua có thêm thông tin để kiểm chứng nguồn gốc, xuất xứ, tiêu chuẩn chất lượng và cân nhắc trước khi lựa chọn sản phẩm, nguy cơ phát sinh giao dịch bất lợi có thể giảm xuống.

Đáng chú ý, TS. Vũ Văn Ngọc cho rằng cần nhìn nhận lợi ích của phòng ngừa rủi ro ở phạm vi rộng hơn. Một vụ việc liên quan đến hàng giả, hàng kém chất lượng không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho người mua mà còn kéo theo chi phí khiếu nại, giải quyết tranh chấp, kiểm tra, xử lý và ảnh hưởng đến uy tín của những cơ sở kinh doanh chân chính.

“Chi phí của một hành vi vi phạm không chỉ dừng lại ở giá trị hàng hóa hay số tiền xử phạt. Nếu rủi ro được hạn chế trước khi giao dịch xảy ra, lợi ích mang lại sẽ lớn hơn, bởi người tiêu dùng tránh được thiệt hại, doanh nghiệp chân chính được bảo vệ và cơ quan quản lý cũng giảm bớt áp lực xử lý hậu quả”, ông Ngọc nhận định.

Chuyên gia này cũng cho rằng, bên cạnh những kết quả được thể hiện qua số lượt tuyên truyền, số cơ sở được hướng dẫn, ký cam kết, việc đánh giá hiệu quả phòng ngừa có thể từng bước gắn với những thay đổi trong hành vi của người kinh doanh và người tiêu dùng. Chẳng hạn, có thể quan tâm đến mức độ chấp hành quy định về nguồn gốc, xuất xứ, nhãn hàng hóa, niêm yết giá của cơ sở kinh doanh sau tuyên truyền; hoặc khả năng nhận diện dấu hiệu bất thường, kiểm tra thông tin trước khi mua hàng của người tiêu dùng.

“Điều quan trọng không chỉ là thông tin đã đến được với bao nhiêu người, mà còn là thông tin đó có đủ để giúp họ thay đổi quyết định mua bán hay không. Khi người bán chủ động tuân thủ và người mua biết lựa chọn dựa trên thông tin đáng tin cậy, hiệu quả phòng ngừa mới có thể được duy trì lâu dài”, TS. Vũ Văn Ngọc nhấn mạnh.

Thực tế, cách tiếp cận này không thay thế các hoạt động kiểm tra, xử lý hay tuyên truyền đang triển khai, mà giúp bổ sung cơ sở để phát huy hiệu quả từng hình thức. Đối với địa bàn có nhiều chợ truyền thống, chợ phiên và người dân vùng sâu, vùng xa như Tuyên Quang, việc tiếp tục duy trì hướng dẫn trực tiếp, gắn nội dung tuyên truyền với những tình huống mua bán cụ thể là cần thiết.

Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại các phiên chợ vùng cao cần bắt đầu từ những việc thiết thực: người bán minh bạch thông tin, người mua được trang bị kiến thức và các hoạt động hỗ trợ phù hợp với điều kiện địa phương. Khi quyền lợi của những nhóm dễ bị tổn thương được quan tâm đúng mức, niềm tin trong giao dịch cũng có cơ sở để được củng cố, góp phần xây dựng môi trường tiêu dùng an toàn, lành mạnh.