Không thể nói “Gen Z tự lo liệu”
Chiều thứ Bảy 31/10/2026, đúng ngày lễ Halloween, người trẻ lại xuống đường ở nhiều nước châu Âu. Hãng thông tấn Associated Press (AP) của Mỹ tường thuật đây là cuối tuần thứ ba liên tiếp có tuần hành lớn về chi phí sinh hoạt và giáo dục. Cùng ngày, phong trào “Gen Z regelt” (Thế hệ Z tự lo liệu) tuần hành ở hơn 30 thành phố của Đức, từ Berlin, Hamburg tới Frankfurt, Cologne; ở Lisbon, người dân xuống đường vì khủng hoảng nhà ở.
Theo AP, làn sóng bắt đầu từ tháng trước, khi học sinh trung học phản đối trường lớp xuống cấp, thiếu giáo viên, cơ chế xét tuyển đại học bị coi là thiệt thòi cho học sinh hoàn cảnh khó khăn. Những đòi hỏi được nêu ra rất đời thường, tập trung về giáo dục, bảo vệ khí hậu, trường học...
Theo ước tính của Chính phủ Pháp do AP dẫn, hàng trăm nghìn người tuần hành. Bộ trưởng Nội vụ Pháp Laurent Nuñez cảnh báo nguy cơ mất trật tự “rất cao”, nhất là sau khi trời tối vào đêm Halloween; khoảng 70.000 cảnh sát, hiến binh được triển khai trên cả nước. Đoàn tuần hành ở Paris được nắn lộ trình ra vành đai thủ đô để bảo vệ cửa hàng, trụ sở cơ quan nhà nước, khu du lịch. Phần lớn các cuộc tuần hành diễn ra ôn hoà, nhiều người hoá trang theo kiểu Halloween; nhưng ở Paris, Lyon, cảnh sát đã bắn hơi cay; thậm chí bắt giữ người vi phạm pháp luật.
Ở Berlin, theo Hãng thông tấn Deutsche Presse-Agentur (DPA) của Đức, cảnh sát ước khoảng 5.000 người tụ họp trước Cổng Brandenburg lúc đông nhất. Phong trào "Gen Z regelt" (Thế hệ Z tự lo liệu) đòi thêm tiền cho trường học, kiềm chế giá sinh hoạt, bảo đảm công bằng xã hội.
Biểu tình trên đường phố Paris ngày 24/10/2026. Ảnh: FreCha/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 24/10/2026.
Biểu ngữ của người trẻ trong cuộc tuần hành ôn hòa tại Cổng Brandenburg, Berlin, ngày 31/10/2026. Ảnh: Roy Zuo/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 31/10/2026.
Ở Italy, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Bỉ, Albania, người trẻ cũng xuống đường trong cùng mùa thu, mỗi nơi một lý do, nhưng cùng cho thấy đã đến lúc cả chính quyền, người dân và lớp trẻ cần phải nhìn nhận không để vấn đề bị đẩy quá xa bởi nhận thức chưa đúng đắn của một bộ phận người trẻ.
Học sinh trung học tuần hành ở Paris ngày 6/10/2026.
Mùa thu nhiều ngọn lửa và nỗi lo chung
Biểu tình không phải chuyện riêng của châu Âu. Viện Carnegie vì Hòa bình Quốc tế duy trì từ năm 2017 một bộ theo dõi các cuộc biểu tình chống chính phủ lớn trên toàn thế giới. Bộ theo dõi ấy cho thấy đường phố đã trở thành nơi nhiều xã hội bày tỏ bất bình, từ châu Á, châu Phi tới Mỹ Latinh. Điều khiến mùa thu năm 2026 khác đi là tốc độ lan toả: chỉ trong vài tuần, ngọn lửa bùng lên ở trường học một nước đã bén sang quảng trường của nước khác.
Giới phân tích châu Âu đọc hiện tượng ấy khá thống nhất. Giáo sư luật Liên minh châu Âu Alberto Alemanno, Trường Kinh doanh HEC Paris đã viết rằng các cuộc biểu tình có nguyên nhân khác nhau, không nhất thiết chung mục tiêu chính trị, nhưng tốc độ lan rộng của chúng cho thấy một điểm yếu chung: "quá nhiều người trẻ châu Âu nghi ngờ rằng các thể chế hiện hành có thể đem lại sự an toàn, cơ hội và tiếng nói mà họ mong đợi" (The Guardian đưa tin hôm 21/10/2026).
Cuộc tuần hành ở Paris ngày 17/10/2026. Ảnh: Silanoc/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 17/10/2026.
Người trẻ Berlin tuần hành bày tỏ tình đoàn kết với người biểu tình Pháp, ngày 31/10/2026. Ảnh: Roy Zuo/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 31/10/2026.
Bà Arancha González, Hiệu trưởng Trường Quan hệ quốc tế Paris, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Tây Ban Nha, nói với tờ Corriere della Sera của Italy một câu được nhiều báo dẫn lại: lý do khác nhau, nhưng chung một tia lửa, "sự đổ vỡ của khế ước xã hội". Bà nói thêm, ở châu Âu, niềm tin rằng nền kinh tế tạo ra phúc lợi, bình đẳng xã hội "đã vỡ vụn".
Con thú kinh tế
Báo cáo Triển vọng kinh tế toàn cầu tháng 6/2026 của Ngân hàng Thế giới dự báo tăng trưởng toàn cầu chậm lại còn 2,5% năm 2026, từ mức 2,9% năm 2025; triển vọng của các nền kinh tế mới nổi, đang phát triển yếu đi rõ rệt sau cú sốc giá năng lượng từ cuối tháng 2. Với hàng trăm triệu gia đình, con số khô khan ấy hiện ra thành hoá đơn cao hơn, cơ hội việc làm hẹp hơn.
Ngày 1/11/2026, nhật báo El País của Tây Ban Nha đăng bài phân tích của nhà báo Claudi Pérez, mượn khái niệm “Nỗi bất mãn lớn” (la Gran Insatisfacción) của nhà kinh tế Daniel Fuentes Castro để gọi tên tâm trạng của người trẻ châu Âu. Bài báo chỉ ra bốn mẫu số chung của các cuộc biểu tình: người trẻ mất kỳ vọng, một nửa số người sinh vào thập niên 1980 tin rằng mình sẽ sống kém hơn cha mẹ; sức mua đứng im khi lạm phát quay lại; nhà ở, vốn là một quyền, bị biến thành tài sản tài chính; kinh tế trì trệ, phi công nghiệp hoá.
El País - nhật báo hàng đầu của Tây Ban Nha dẫn lời của nhà khoa học chính trị Adam Przeworski: “Trên toàn Liên minh châu Âu, chi tiêu đang tăng nhanh hơn thu nhập. Vì lạm phát. Vì khủng hoảng năng lượng. Vì giá nhà cao tận mây xanh”. Nhà phân tích chính trị Dan Hamilton, Đại học Johns Hopkins (Mỹ), cho rằng sự thất vọng của người trẻ vì không thấy tương lai, cộng với sức mua đứng im, là “một con thú kinh tế xã hội cực kỳ nguy hiểm”.
Tấm biểu ngữ "Tôi tự hào được tuần hành cùng các bạn" ở Paris ngày 31/10/2026. Ảnh: FreCha/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 31/10/2026.
Những nhận định ấy không đến từ người ngoài cuộc. Đó là tiếng nói của những trí thức hàng đầu, nhiều người thuộc dòng tư tưởng cách tân đang tự soi vào xã hội của chính mình.
Băng rôn "Nhân dân muôn năm" treo trên một ban công ở Paris ngày 31/10/2026. Ảnh: FreCha/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 31/10/2026.
Ở Trung Đông, nơi xung đột diễn ra vào đầu năm 2026, các nhà ngoại giao lại nói nhiều nhất về ổn định. Tại Hội nghị Thượng đỉnh An ninh Khu vực IISS Manama Dialogue lần thứ 22 diễn ra từ ngày 30/10 đến 1/11/2026 tại Bahrain, các nhà ngoại giao Ả Rập đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ về mối liên kết chặt chẽ giữa an ninh quốc gia và sự ổn định toàn diện của khu vực trước bối cảnh căng thẳng Mỹ - Iran đang đe dọa bùng phát. Trong khuôn khổ hội nghị, Ngoại trưởng Ai Cập nhấn mạnh an ninh vùng Vịnh không tách rời ổn định của cả khu vực (tờ The National đưa tin hôm 31/10/2026).
Trong khi đó, tờ Arab News dẫn lời của Thứ trưởng Ngoại giao Ả Rập Xê Út nói tới yêu cầu kiềm chế khủng hoảng, hướng tới hoà bình bền vững.
Khi bức xúc bị đẩy thành hỗn loạn
Thấu hiểu nỗi lo của người trẻ không có nghĩa là cổ vũ con đường xuống phố gây rối. Mùa thu năm 2026 ở châu Âu cho thấy ranh giới giữa bày tỏ nguyện vọng với phá hoại mong manh tới mức nào. Bộ trưởng Nội vụ Bỉ Bernard Quintin cho rằng đó không còn là hành động phản đối, mà là "bạo lực thuần tuý, có tổ chức, lặp đi lặp lại nhằm gây bất ổn cho xã hội chúng ta". Ông khẳng định "mọi biện pháp cần thiết sẽ được sử dụng để lập lại trật tự trước những kẻ bạo loạn".
Ở Đức, kênh truyền hình châu Âu Euronews ghi nhận những cuộc tuần hành ôn hoà buổi chiều 31/10 đã chuyển thành bạo loạn khi trời tối ở Frankfurt, Cologne, Hamburg, Berlin: kính cửa hàng bị đập vỡ, rào chắn bốc cháy chặn ngang đường. Trên phố mua sắm Zeil ở Frankfurt, những kẻ gây rối đập kính để vào cướp hàng, ném bom xăng vào cảnh sát.
Cái giá của hỗn loạn rơi trước hết vào chính người dân. Cửa hiệu phải đóng cửa, người lao động mất ngày công, nguồn lực của xã hội phải dồn cho việc giữ trật tự thay vì cho trường học, nhà ở, những thứ người trẻ đang đòi. Một phong trào khởi đầu từ nỗi lo cơm áo, khi bị cuốn theo trào lưu trên mạng, bị phần tử quá khích lợi dụng, rất dễ trượt sang coi thường pháp luật, coi nhẹ ổn định. Đến lúc ấy, đòi hỏi chính đáng ban đầu chìm đi, chỉ còn lại đổ vỡ. Hỗn loạn chưa bao giờ đem lại việc làm, mái nhà hay giá cả ổn định cho bất kỳ ai; nó chỉ đẩy những thứ ấy ra xa hơn. Lịch sử cuối thế kỷ XX đã chứng minh điều đó bằng một cái giá rất đắt.
Lời hứa năm 1991 và cái giá phải trả
Lịch sử thế kỷ XX từng chứng kiến một lời hứa về tương lai được đưa ra rất dễ dàng, rồi bị trả giá rất đắt. Thông báo điều tra dư luận xã hội toàn Nga, số 6 năm 1993 ghi nhận về định hướng mô hình phát triển mà người dân hoặc dư luận lựa chọn lúc bấy giờ: 32% số người cho rằng cần bắt chước mô hình của Mỹ; 17% số người lựa chọn mô hình của Đức; 11% số người trông vào mô hình của Thụy Điển. Đầu mùa hè năm 1992, nhà lãnh đạo nước Nga mới hứa trước công chúng nước ngoài rằng tất cả những gì thế giới văn minh có sẽ "đơm hoa kết trái" tại nước Nga.
Chiến luỹ gần Nhà Trắng ở Moscow ngày 20/8/1991. Ảnh: Tove Knutsen/Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0, 20/8/1991.
Mười năm sau, những người trong cuộc tự đánh giá khác hẳn. Cũng cuốn sách ấy ghi lại cuộc trò chuyện tháng 10/2003 với Viện sĩ Dobrinkov, Chủ nhiệm Khoa Xã hội học Đại học Tổng hợp Mátxcơva: "Trên thực tế, cái gọi là cải tổ khiến cho nước Nga thụt lùi 20 - 30 năm, một số tổn thất tinh thần không thể nào đo đếm được".
Hơn 170 năm trước, C. Mác và Ph. Ăngghen đã đặt thước đo cho một xã hội tốt đẹp trong "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản": một liên hợp "trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người" (C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập, Tập 4, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, tr.628). Thước đo ấy không nằm ở khẩu hiệu, mà ở cơ hội thật của từng con người.
Việt Nam lấy lòng dân làm gốc của ổn định
Cũng trong năm này, cũng chịu chung cơn sốc giá năng lượng, Việt Nam chọn cho mình một lối đi khác. Việt Nam không đứng ngoài thế giới; điều làm nên khác biệt là thước đo được đặt cho chính sách: lấy đời sống người dân làm trung tâm.
Thước đo ấy đã được Đảng xác định từ Đại hội XIV. Trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 tới 2030, Nghị quyết Đại hội nêu yêu cầu “ngăn ngừa, đẩy lùi từ sớm các nhân tố gây mất ổn định chính trị từ bên trong”, giữ vững môi trường hoà bình, ổn định để xây dựng, phát triển đất nước. Đằng sau câu chữ ấy là một nhận thức sâu sắc: ổn định trước hết được vun đắp từ lòng dân.
Từ chủ trương tới điều hành, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng song hành với ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, giữ vững các cân đối lớn. Theo số liệu Cục Thống kê công bố ngày 3/10/2026, GDP quý III tăng 9,95%, tính chung 9 tháng tăng 9,01% so với cùng kỳ năm trước, mức tăng chín tháng cao nhất trong 15 năm. Báo cáo kinh tế, xã hội của Chính phủ trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI ghi nhận tăng trưởng quý sau cao hơn quý trước, thuộc nhóm cao của khu vực và thế giới. Nhưng điều đáng nói hơn cả con số là cách con số được tạo ra: tăng trưởng đi cùng giá cả ổn định, đi cùng những chính sách mở ra việc làm cho người trẻ.
Chiều 15/10 tại Hà Nội, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã dự chương trình Thủ tướng Chính phủ đối thoại với thanh niên năm 2026 với chủ đề “Phát huy vai trò thanh niên Việt Nam trong khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và tạo việc làm”.
Ngày 15/10/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng đối thoại với thanh niên cả nước. Chủ đề chương trình nêu rõ từ kế hoạch của Bộ Nội vụ: "Phát huy vai trò thanh niên Việt Nam trong khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và tạo việc làm". Diễn đàn để "tiếng nói, sáng kiến và những trăn trở của thanh niên được trực tiếp chuyển tải tới Chính phủ". Những trăn trở ấy rất cụ thể: học nghề, tìm việc, tự tạo việc làm, khởi nghiệp, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ số vào đời sống.
Gốc rễ của cách làm ấy đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn từ những ngày đầu lập nước. Trong thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng tháng 10/1945, Người viết: "Việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh" (Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 4, tr.65).
Khẳng định thành quả không có nghĩa là xem nhẹ khó khăn. Báo cáo của Chính phủ tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI cũng thẳng thắn nêu rõ: điều hành kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát vẫn chịu áp lực rất lớn từ bên ngoài. Giá năng lượng, giá nguyên liệu, biến động của thị trường tài chính thế giới đều có thể truyền vào một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam. Người trẻ Việt Nam cũng có những trăn trở thật về việc làm, về kỹ năng trong thời đại số, như chính chương trình đối thoại đã đặt ra.
Ở châu Âu, học sinh trung học xuống đường đòi đầu tư "cho tương lai của chúng tôi". Báo chí, học giả châu Âu đã tự trả lời một nửa câu hỏi: khế ước xã hội đổ vỡ khi người trẻ không còn tin vào ngày mai. Lịch sử cuối thế kỷ XX cho thấy cái giá của những lời hứa dễ dãi về một thiên đường đến nhanh. Nửa còn lại của câu trả lời phải được viết bằng thực tiễn: khế ước ấy được giữ vững khi nhà nước thật sự lấy lợi ích của dân làm thước đo, khi tăng trưởng đi cùng ổn định.
Đón đọc Kỳ 2: Báo động đỏ năng lượng toàn cầu và màu xanh Việt Nam