Bí thư Tỉnh ủy thời kỳ "hai con số" - Bài 1: Người đứng mũi chịu sào

Chữ "Bí thư" và trọng trách người đứng đầu

Năm 159, dưới triều Hán Hoàn Đế (Trung Quốc), chức Bí thư giám được đặt ra để quản lý thư tịch và những ghi chép kín trong cung cấm. "Đường lục điển", quyển 10, ghi lại rằng năm Diên Hy thứ hai, triều đình bắt đầu đặt chức quan này thuộc Thái thường, phụ trách sách vở và tài liệu lưu giữ trong cung.

Chữ "bí" nghĩa là kín, chữ "thư" nghĩa là sách, là văn bản. Trong sử liệu, "bí thư" gắn với những thư tịch, tài liệu cơ mật được lưu giữ và quản lý trong cung cấm.

Ở phương Tây, chữ "secretary" có nguồn gốc độc lập, bắt nguồn từ "secretarius" trong tiếng Latinh dùng để chỉ người thư ký, người thân tín được giao xử lý những công việc riêng tư hoặc cơ mật.

Hai cách gọi ra đời trong những truyền thống lịch sử khác nhau song cùng gợi đến một giá trị là sự tin cậy. Những công việc hệ trọng, những điều cần giữ kín đòi hỏi người được giao phó phải xứng đáng với niềm tin đó.

Gần 2.000 năm trôi qua, chữ "bí thư" đã mang nội hàm chính trị và tổ chức khác xa nghĩa gốc trong sử sách. Bí thư Tỉnh ủy hiện nay là người đứng đầu cấp ủy địa phương, cùng tập thể cấp ủy lãnh đạo thực hiện các nhiệm vụ chính trị, công tác xây dựng Đảng và phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn.

Chức danh, tổ chức bộ máy và nguyên tắc thực thi quyền lực đã thay đổi căn bản qua các thời đại. Người quản lý thư tịch trong cung cấm và người đứng đầu cấp ủy ngày nay có vị trí, chức năng hoàn toàn khác nhau song câu chuyện về sự tin cậy vẫn gợi mở vấn đề xuyên suốt lịch sử, người được trao trọng trách phải chứng minh mình xứng đáng với niềm tin đó bằng trách nhiệm và kết quả thực hiện công việc được giao.

Trong 2 năm 1831 và 1832, vua Minh Mệnh tiến hành cuộc cải cách hành chính lớn, tổ chức lại các dinh, trấn thành tỉnh. Trong "Việt Nam sử lược", Trần Trọng Kim ghi chép tổng đốc có nhiệm vụ coi việc quân, việc dân, khảo hạch quan lại và sửa sang bờ cõi trong phạm vi cai quản. Tổng đốc có thể quản hạt hai hoặc ba tỉnh, còn những tỉnh nhỏ đặt tuần phủ làm quan đầu tỉnh.

Phía sau những chức danh là yêu cầu về trách nhiệm của người đứng đầu. Người được giao quản lý địa bàn phải nắm chắc tình hình, điều hành công việc, quản lý quan lại thuộc quyền và chịu trách nhiệm về những nhiệm vụ được giao.

Tổng đốc và tuần phủ thuộc bộ máy chính quyền quân chủ, có địa vị và quyền hạn khác với Bí thư Tỉnh ủy trong hệ thống chính trị hiện nay. Dẫu vậy, những ghi chép lịch sử vẫn gợi mở vấn đề có giá trị lâu dài trong quản trị. Quyền hạn được trao đến đâu, trách nhiệm phải được xác định đến đó, người giữ vị trí lãnh đạo phải được đánh giá bằng năng lực thực hiện nhiệm vụ và kết quả công việc.

Dân gian Việt Nam có một cách nói giàu hình tượng về trách nhiệm của người gánh vác công việc hệ trọng, ấy là "đứng mũi chịu sào". Con thuyền vượt ghềnh thác cần người hiểu dòng nước, nhận biết hiểm nguy, lựa chọn hướng đi và ứng phó trước những con sóng bất thường. Người "đứng mũi chịu sào" phải có bản lĩnh, biết quy tụ sức lực của những người cùng thuyền và chịu trách nhiệm về hướng đi đã lựa chọn.

Nhưng giữa chế độ quân chủ và chế độ mới là thay đổi căn bản về bản chất quyền lực, người lãnh đạo được giao trọng trách để phục vụ nhân dân, phải đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết và chịu trách nhiệm trong phạm vi chức trách, quyền hạn của mình. Ngay trong những ngày đầu xây dựng chính quyền cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác lập rõ mối quan hệ giữa quyền lực, trách nhiệm và nhân dân bằng tư tưởng người cán bộ, người giữ chức vụ trong chính quyền phải là công bộc của dân.

Công bộc của dân

Ngày 19/9/1945, đúng 1 tháng sau Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội, bài viết "Chính phủ là công bộc của dân" của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ký bút danh Chiến Thắng được đăng trên báo Cứu quốc, số 46.

Trong bài viết, Người sử dụng hình ảnh "một người đứng mũi chịu sào" để nói về sự tin cậy mà nhân dân dành cho Chính phủ cách mạng. Người khẳng định: "Chính phủ là công bộc của dân"; "các công việc của Chính phủ làm phải nhằm vào một mục đích duy nhất là mưu tự do hạnh phúc cho mọi người. Cho nên Chính phủ nhân dân bao giờ cũng phải đặt quyền lợi dân lên trên hết thảy. Việc gì có lợi cho dân thì làm. Việc gì có hại cho dân thì phải tránh" (Hồ Chí Minh toàn tập, tập 4, trang 21-22).

Chỉ một chữ "công bộc" đã xác lập nguyên tắc căn bản của chính quyền cách mạng, người nắm quyền phải phụng sự nhân dân, quyền lực được trao để gánh vác công việc chung chứ không phải để đứng trên dân.

Ngày 17/10/1945, trong "Thư gửi ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng" (Hồ Chí Minh toàn tập, tập 4, trang 64-66), Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục giải thích trách nhiệm công bộc, "nghĩa là để gánh việc chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân".  Người yêu cầu các cơ quan chính quyền phải chăm lo lợi ích của nhân dân, tránh những việc gây phương hại đến đời sống và quyền lợi của dân. Sự tin cậy đó phải được đáp lại bằng trách nhiệm và kết quả thực hiện công việc: "Vì hạnh phúc của dân tộc, vì lợi ích của nước nhà, mà tôi phải nói. Chúng ta phải ghi sâu những chữ "công bình, chính trực" vào lòng".

Người đứng đầu theo tinh thần đó được trao quyền hạn gắn với trách nhiệm phụng sự nhân dân. Sự tin cậy của nhân dân phải được đáp lại bằng hành động và kết quả thực tiễn.

Trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc, trọng trách của người đứng đầu cấp ủy gắn liền với những thử thách khốc liệt, thậm chí phải đánh đổi bằng tính mạng. Tháng 6/1940, đồng chí Nguyễn Văn Vực - Bí thư Tỉnh ủy Thái Bình bị thực dân Pháp bắt. Tại Quảng Ngãi, ngày 18/4/1957, đồng chí Phạm Xuân Hòa khi đó là Phó Bí thư Tỉnh ủy đã anh dũng hy sinh trong cuộc chiến đấu chống lại sự bao vây, truy bắt của địch tại khu vực Đức Phổ.

Tại Long An, lịch sử đấu tranh cách mạng cũng ghi dấu sự hy sinh của nhiều thế hệ cán bộ lãnh đạo, đảng viên và nhân dân. Những người đứng đầu tổ chức Đảng phải đối mặt với sự khủng bố, đàn áp của kẻ thù, kiên cường bảo vệ tổ chức và duy trì phong trào cách mạng. Trong hoàn cảnh đó, trách nhiệm lãnh đạo được thử thách bằng bản lĩnh, lòng trung thành và sự sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc.

Sau khi miền Bắc được giải phóng, nhiệm vụ của các cấp ủy địa phương đặt ra những yêu cầu mới về tổ chức sản xuất, phát triển kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân, trách nhiệm lãnh đạo được kiểm chứng bằng những kết quả trong thực tiễn.

Ngày 8/12/1961, nói chuyện với Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra hàng loạt câu hỏi về tình hình sản xuất, chất lượng hợp tác xã, công tác thủy lợi và trách nhiệm lãnh đạo của Tỉnh ủy (theo "Bài nói chuyện với Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An", Hồ Chí Minh toàn tập, tập 13, trang 250-256)

Nghe báo cáo có 40% hợp tác xã tốt, 45% loại vừa và 15% loại kém, Người yêu cầu làm rõ căn cứ thống kê và tiêu chí đánh giá. Hợp tác xã tốt phải được xác nhận bằng kết quả sản xuất, thu nhập của xã viên, sự cải thiện đời sống nhân dân và mức độ hoàn thành nghĩa vụ đối với Nhà nước.

Người phân tích nguyên nhân qua từng cấp tổ chức: "Thủy lợi còn kém vì hợp tác xã kém. Hợp tác xã kém thế nào? Vì chi bộ kém. Mà chi bộ kém, truy nguyên là vì lãnh đạo của Tỉnh ủy". Người chỉ rõ cấp ủy xã, huyện đều có trách nhiệm, nhưng đối với nông nghiệp, "trách nhiệm chính là đội tham mưu của tỉnh, là Tỉnh ủy".

Trách nhiệm lãnh đạo còn được đặt ra đối với các lĩnh vực kinh tế khác. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: "về công nghiệp, về các ngành và tất cả những gì có quan hệ đến quốc kế dân sinh trong tỉnh thì ai chỉ đạo? Tỉnh ủy. Thương nghiệp không tốt, Tỉnh ủy phải phụ trách. Công nghiệp phát triển tốt, đó là công của Tỉnh ủy, mà phát triển không tốt là Tỉnh ủy phụ trách không đầy đủ".

65 năm trôi qua, những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về trách nhiệm lãnh đạo vẫn mang tính thời sự. Thước đo năng lực của cấp ủy đã mở rộng cùng những yêu cầu phát triển đất nước song nguyên tắc xuyên suốt là phải đánh giá bằng kết quả thực tế và đời sống nhân dân.

Cuối những năm 1970, khi nền kinh tế đất nước lâm vào khó khăn, những bất cập của cơ chế phân phối, lưu thông đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách quản lý. Tại Long An, đồng chí Nguyễn Văn Chính (Chín Cần) - Bí thư Tỉnh ủy giai đoạn tháng 4/1977 đến năm 1984 cùng tập thể lãnh đạo tỉnh tìm cách tháo gỡ những ách tắc trong sản xuất, kinh doanh.

Năm 1977, trước tình trạng nông dân có sản phẩm nhưng Nhà nước khó thu mua do giá quy định thấp hơn giá thị trường, Long An thử nghiệm mua mía đường và lạc theo giá sát thực tế. Những kết quả ban đầu tạo thêm cơ sở thực tiễn để địa phương tiếp tục nghiên cứu cải tiến cơ chế phân phối, lưu thông.

Được Trung ương khuyến khích, ngày 20/8/1980, Long An chính thức triển khai Đề án cải tiến phân phối, lưu thông, thực hiện cơ chế mua bán theo giá phù hợp hơn với thị trường và bù giá vào lương. Theo Báo Nhân Dân, trong vụ hè thu năm 1980, tỉnh thu mua hơn 25.000 tấn thóc, gấp 2,5 lần năm 1979. Sau 2 tháng thực hiện bù giá vào lương, hơn 300 công nhân từng xin nghỉ việc đã trở lại làm việc.

Những kết quả thực tế chứng minh khả năng tháo gỡ ách tắc bằng cách điều chỉnh cơ chế quản lý, gắn lợi ích của người sản xuất và người lao động với hiệu quả hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, lựa chọn đổi mới trong điều kiện cơ chế cũ còn nhiều ràng buộc cũng đặt người đứng đầu trước không ít sức ép và rủi ro.

Trong công trình "Phá rào trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới", nhà nghiên cứu Đặng Phong ghi lại lời ông Chín Cần khi được hỏi có sợ trước những quyết định táo bạo hay không. Ông thừa nhận điều khiến mình lo lắng nhất là nếu khủng hoảng tiếp diễn, người dân và tổ chức Đảng sẽ phải gánh chịu những hậu quả nghiêm trọng.

Ngày 17/6/1985, Hội nghị Trung ương 8 khóa V ban hành Nghị quyết số 25-NQ/TW về giá, lương, tiền, xác định yêu cầu xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp và đổi mới chính sách phân phối, lưu thông. Nghị quyết ghi nhận kinh nghiệm bù giá vào lương đã được một số địa phương, cơ sở triển khai và đặt ra yêu cầu giải quyết đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Những thử nghiệm của Long An là một trong những kinh nghiệm thực tiễn đi trước, góp phần vào quá trình đổi mới tư duy quản lý kinh tế của Đảng. Bài học về trách nhiệm người đứng đầu nằm ở bản lĩnh nhận diện những bất cập, dám đề xuất giải pháp mới, tổ chức thực hiện có căn cứ và chịu trách nhiệm về kết quả. Đổi mới phải bắt nguồn từ yêu cầu thực tiễn và được kiểm chứng bằng hiệu quả đối với sản xuất, đời sống nhân dân.

Khi Bí thư không còn là người địa phương

Năm 2025 đánh dấu cuộc sắp xếp lớn trong tổ chức bộ máy hành chính Việt Nam, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố với 3.321 xã, phường, đặc khu. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành ngày 1/7/2025, kết thúc hoạt động của cấp chính quyền huyện.

Một cấp trung gian được tinh giản, trách nhiệm lãnh đạo, quản lý và tổ chức thực hiện tại địa phương được phân định lại. Cấp tỉnh phải bảo đảm nhân lực, nguồn lực và điều kiện vận hành cho cấp xã, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát, kịp thời giải quyết những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Kết luận số 195-KL/TW ngày 26/9/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư tiếp tục yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp, khắc phục những bất cập trong quá trình vận hành.

Bộ máy thay đổi, phương thức bố trí người đứng đầu cũng có bước chuyển quan trọng. Ngày 30/9/2025, tại cuộc tiếp xúc cử tri ở Hà Nội, Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm) thông tin về chủ trương bố trí Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy không phải người địa phương. Đây là bước đi nhằm tiếp tục đổi mới công tác cán bộ, hạn chế tác động của quan hệ thân quen, lợi ích cục bộ và nâng cao tính khách quan trong lãnh đạo, quản lý.

Theo tài liệu về kết quả đại hội đảng bộ trực thuộc Trung ương tại thời điểm thống kê nhân sự đại hội năm 2025, có 29/34 Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy không phải người địa phương, chiếm 85,29%. Sau các quyết định điều động, phân công và chỉ định của Bộ Chính trị, đến ngày 17/10/2025, cả 34 tỉnh, thành phố đã hoàn thành việc bố trí Bí thư không phải người địa phương.

Phía sau con số 34/34 là thay đổi về phương thức sử dụng cán bộ lãnh đạo cấp tỉnh. Người được điều động đến địa phương mới phải nhanh chóng nắm bắt đặc điểm kinh tế, xã hội, cơ cấu ngành nghề, tiềm năng phát triển, tình hình đội ngũ cán bộ và những điểm nghẽn kéo dài. Năng lực lãnh đạo đòi hỏi khả năng tiếp cận thực tiễn, lựa chọn đúng nhiệm vụ ưu tiên, phát huy trí tuệ tập thể cấp ủy và tạo sự đồng thuận trong tổ chức thực hiện.

Những thay đổi nhân sự tiếp tục diễn ra trong năm 2026, nhiều địa phương có Bí thư mới được điều động, phân công hoặc kiện toàn chức danh trong khi nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội đã được xác định.

Tại Quảng Trị, đồng chí Vương Quốc Tuấn nhận nhiệm vụ Bí thư Tỉnh ủy tháng 9/2026. Tại Cần Thơ và An Giang, các quyết định nhân sự được công bố tháng 7/2026. Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên và Thanh Hóa cũng có những thay đổi về người đứng đầu cấp ủy trong năm.

Được điều động đến địa phương mới, người đứng đầu cấp ủy có thể hạn chế sự chi phối của các mối quan hệ cục bộ; tuy nhiên, thách thức đặt ra là phải nhanh chóng nắm bắt đặc điểm địa bàn, thực trạng phát triển kinh tế, chất lượng đội ngũ cán bộ, nhận diện chính xác những điểm nghẽn và xác định nhiệm vụ ưu tiên để đưa ra quyết sách phù hợp.

Người nhận nhiệm vụ giữa năm phải tiếp tục tổ chức thực hiện những mục tiêu đã được xác định trước đó, đồng thời chịu trách nhiệm về các quyết định thuộc chức trách, thẩm quyền của mình. Muốn đánh giá công bằng phải xác định rõ thời gian đảm nhiệm chức vụ, điều kiện tiếp nhận nhiệm vụ, nguồn lực được giao và những kết quả trực tiếp gắn với quá trình lãnh đạo.

Năm 2026, yêu cầu càng cao khi các địa phương phải vận hành hiệu quả mô hình chính quyền mới, tháo gỡ những vướng mắc về đầu tư, sản xuất, kinh doanh và thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Trước sức ép về thời gian, người đứng đầu phải biết lựa chọn đúng việc, phát huy năng lực tập thể và tổ chức thực hiện bằng những quyết định có căn cứ.

Thước đo trách nhiệm người đứng đầu

Chọn được người đứng đầu đã khó, đánh giá đúng năng lực của người được lựa chọn còn khó hơn. Đó là vấn đề được Đảng đặt ra qua nhiều nhiệm kỳ, nhất là đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo giữ những vị trí quyết định năng lực tổ chức thực hiện của cả hệ thống chính trị.

Năm 1484, trong bài văn bia đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, Thân Nhân Trung viết "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Gần 5 thế kỷ sau, trong tác phẩm "Sửa đổi lối làm việc" năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định "Cán bộ là cái gốc của mọi công việc". Người nhấn mạnh "Công việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hay kém" (Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, trang 269-346).

Trong tác phẩm “Những nhiệm vụ bức thiết của phong trào chúng ta”, V.I.Lênin cũng đặt vấn đề về năng lực tổ chức và vai trò lãnh đạo của đội ngũ cán bộ cách mạng: "Trong lịch sử, chưa hề có một giai cấp nào giành được quyền thống trị, nếu nó không đào tạo ra được trong hàng ngũ của mình những lãnh tụ chính trị, những đại biểu tiền phong có đủ khả năng tổ chức và lãnh đạo phong trào" (V.I. Lênin toàn tập, tập 4, trang 473). Theo đó, một giai cấp muốn giành quyền lãnh đạo phải đào tạo được những lãnh tụ chính trị, những người tiên phong có đủ khả năng tổ chức và lãnh đạo phong trào.

Những tư tưởng đó đặt con người vào vị trí quyết định đối với thành công của sự nghiệp cách mạng. Đường lối đúng phải có đội ngũ đủ năng lực tổ chức thực hiện, người đứng đầu phải biết tập hợp lực lượng, sử dụng cán bộ, xử lý khó khăn và chịu trách nhiệm trước kết quả công việc.

Ngày 19/5/2018, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TW về xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược. Nghị quyết thẳng thắn nhìn nhận "đánh giá cán bộ vẫn là khâu yếu", chưa phản ánh đúng thực chất, chưa gắn chặt với kết quả và sản phẩm công việc.

Nhận định đó đặt ra câu hỏi có ý nghĩa quyết định đối với công tác cán bộ, người được lựa chọn vào vị trí lãnh đạo bằng tiêu chuẩn nào và sau khi được giao nhiệm vụ, năng lực của họ phải được chứng minh ra sao?

Quy định số 365-QĐ/TW ngày 30/8/2025 của Bộ Chính trị đưa ra những yêu cầu cao đối với chức danh Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy. Người giữ cương vị này phải "tiêu biểu nhất về đạo đức, trí tuệ, có uy tín cao", có khả năng đoàn kết tập thể, nắm chắc tình hình địa phương và quyết đoán trong xử lý những vấn đề khó, mới, phức tạp.

Đặc biệt, Quy định yêu cầu người đứng đầu có năng lực tổng kết thực tiễn, phát hiện và đề xuất với Trung ương những chủ trương, cơ chế, chính sách mới xuất phát từ yêu cầu phát triển của địa phương.

Tinh thần chủ động tìm kiếm giải pháp đã từng được thể hiện qua câu chuyện Bí thư Tỉnh ủy Long An Nguyễn Văn Chính, tức Chín Cần, cùng tập thể lãnh đạo tỉnh tháo gỡ những bất cập của cơ chế phân phối, lưu thông đầu thập niên 1980. Bài học lịch sử vẫn còn giá trị đối với cán bộ lãnh đạo hôm nay. Nhận diện được vấn đề là điều kiện đầu tiên, tìm được giải pháp và tổ chức thực hiện hiệu quả mới là năng lực phải chứng minh.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Lê Văn Cường - Phó Viện trưởng Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh ví đội ngũ cán bộ lãnh đạo như những "kiến trúc sư" giữ vai trò hoạch định, dẫn dắt và kiến tạo động lực phát triển đất nước.

Một bản thiết kế tốt phải tính được nguồn lực, điều kiện thực hiện và những rủi ro có thể phát sinh. Đối với Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy, điều đó đòi hỏi năng lực hoạch định đường hướng phát triển, lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên, phát huy vai trò của tập thể cấp ủy và lãnh đạo hệ thống chính trị thực hiện mục tiêu đã xác định.

Năm 2026, trách nhiệm người đứng đầu tiếp tục được xác lập rõ hơn trong các văn bản của Trung ương. Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 yêu cầu Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy trực tiếp chỉ đạo xây dựng chương trình, kế hoạch, tổ chức triển khai các mục tiêu phát triển, đôn đốc, kiểm tra, giám sát và "chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện".

Tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV, trong phát biểu khai mạc ngày 5/10/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu đánh giá cán bộ qua phẩm chất, thực tài, uy tín và khả năng xử lý việc khó. Kết quả phải được đặt trong tương quan với thẩm quyền, nguồn lực và điều kiện thực hiện. Người đứng đầu phải biết phát hiện, trọng dụng người có đức, có tài, phát huy trí tuệ tập thể và chuẩn bị đội ngũ kế cận.

Người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh "mỗi nhiệm kỳ phải để lại một đội ngũ tốt hơn, một tổ chức mạnh hơn, năng lực thực thi cao hơn".

Tại phiên bế mạc ngày 8/10/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tiếp tục yêu cầu phân định rõ thẩm quyền tập thể và trách nhiệm cá nhân, giữ nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ. Đồng thời chỉ rõ: "Không dùng trách nhiệm tập thể che lấp trách nhiệm cá nhân; cá nhân không quyết định thay tập thể".

Trước đó, ngày 3/9/2026, tại hội nghị toàn quốc quán triệt một số nghị quyết, chỉ thị của Bộ Chính trị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã phê phán lối lãnh đạo xa rời thực tiễn, yêu cầu cán bộ gần dân nhưng bản thân người đứng đầu chỉ nắm tình hình qua báo cáo. Người lãnh đạo phải trực tiếp chỉ đạo việc lớn, việc khó, xuống cơ sở, đối thoại với người dân và doanh nghiệp, quyết định theo thẩm quyền và chịu trách nhiệm đến cùng.

Những chỉ đạo liên tiếp đặt ra yêu cầu đổi mới cách đánh giá cán bộ, uy tín phải được kiểm chứng qua công việc, năng lực phải được chứng minh bằng kết quả, trách nhiệm phải được xác định đúng người, đúng thẩm quyền và đúng phạm vi công việc được giao.

Ngày 15/10/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành Nghị quyết số 30-NQ/TW về tiếp tục xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp và đổi mới căn bản, toàn diện công tác cán bộ.

Nghị quyết yêu cầu đánh giá toàn diện, thực chất, lấy kết quả thực tiễn làm thước đo chủ yếu, kết hợp quá trình thực hiện với sản phẩm và tác động. Kết quả phải được kiểm chứng bằng dữ liệu, đồng thời xem xét trong tương quan với chức trách, thẩm quyền, nguồn lực, điều kiện và độ khó của nhiệm vụ. Không tuyệt đối hóa chỉ số hoặc thành tích nhất thời.

4 ngày sau, Bộ Chính trị ban hành Quy định số 227-QĐ/TW về kiểm điểm và đánh giá, xếp loại chất lượng đối với tập thể, cá nhân trong hệ thống chính trị và trong toàn Đảng. Quy định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, xác lập hệ thống đánh giá dựa trên 6 trục kết quả và các chỉ tiêu phát triển kinh tế, xã hội. Đối với địa phương, 5 chỉ tiêu cơ bản được xem xét gồm tốc độ tăng trưởng kinh tế, thu ngân sách nhà nước, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công, thu nhập bình quân đầu người và tỷ lệ giảm hộ nghèo.

5 chỉ tiêu phản ánh những kết quả quan trọng của quá trình điều hành phát triển nhưng không phải toàn bộ căn cứ đánh giá người đứng đầu. Chỉ tiêu được sử dụng phải thuộc phạm vi trách nhiệm, đã đến thời điểm công bố kết quả và được xem xét cùng những điều kiện thực hiện.

Đối với năm 2026, công tác kiểm điểm, đánh giá và xếp loại về cơ bản tiếp tục thực hiện theo Quy định số 366-QĐ/TW ngày 30/8/2025, đồng thời tuân thủ điều khoản chuyển tiếp của Quy định số 227-QĐ/TW.

Cách đánh giá mới đặt Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy trước yêu cầu ngày càng cao, tăng trưởng kinh tế là phép thử quan trọng về năng lực lãnh đạo nhưng một nhiệm kỳ không thể được đánh giá bằng duy nhất tốc độ tăng GRDP. Phải nhìn vào chất lượng phát triển, hiệu quả sử dụng nguồn lực, năng lực hoạt động của bộ máy, chất lượng đội ngũ cán bộ và những chuyển biến trong đời sống nhân dân.

Địa phương đạt tốc độ tăng trưởng cao nhưng tiềm ẩn rủi ro về tài chính, môi trường, chất lượng đầu tư hoặc quản trị thì chưa thể coi là phát triển bền vững. Ngược lại, kết quả tăng trưởng thấp cần được phân tích trong tương quan với điều kiện khách quan, nguồn lực được giao, thời gian đảm nhiệm chức vụ và trách nhiệm của từng cấp, từng ngành. Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về kết quả lãnh đạo nhưng trách nhiệm phải được xác định đúng chức trách, thẩm quyền, đồng thời bảo đảm nguyên tắc lãnh đạo tập thể và phân định rõ trách nhiệm cá nhân.

Ngược dòng lịch sử, người giữ thư tịch cung đình được trao sự tin cậy để bảo quản những tài liệu hệ trọng. Ngày nay, Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy được giao trọng trách cùng tập thể cấp ủy lãnh đạo sự phát triển của địa phương. Nhiệm kỳ có thể khép lại bằng quyết định nhân sự nhưng dấu ấn lãnh đạo phải được chứng minh bằng những thành quả còn lại sau khi người đứng đầu rời cương vị. Đó là bộ máy vận hành hiệu quả hơn, đội ngũ cán bộ đủ năng lực kế tục, những điểm nghẽn được tháo gỡ và nền tảng phát triển bền vững được tạo dựng cho địa phương.

Ngọn đèn vàng trước mũi thuyền

Năm 2026, sức ép tăng trưởng được xác định bằng những chỉ tiêu giao tới từng địa phương. Phụ lục II Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 của Chính phủ xác định mục tiêu tăng trưởng GRDP riêng cho cả 34 tỉnh, thành phố. Tính theo ngưỡng thấp nhất, 28 địa phương phải đạt mức tăng từ 10% trở lên. Hải Phòng được giao mục tiêu 13-13,5%, Quảng Ninh 13% và Bắc Ninh 12,5-13%.

6 tháng sau, yêu cầu tăng trưởng tiếp tục được điều chỉnh. Ngày 27/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 168/NQ-CP cập nhật kịch bản tăng trưởng và Nghị quyết số 169/NQ-CP giao mục tiêu tăng trưởng cho các địa phương. Theo kịch bản tại Nghị quyết 168, có 30/34 tỉnh, thành phố cần đạt mức tăng GRDP cả năm từ 10% trở lên. 4 địa phương dưới ngưỡng này gồm: Sơn La 8%, Đồng Tháp 8,21%, Quảng Ngãi 9% và Gia Lai 9,01%.

Phía sau những tỷ lệ là yêu cầu huy động nguồn lực, tháo gỡ khó khăn cho sản xuất, kinh doanh, đẩy nhanh giải ngân đầu tư công và tạo thêm động lực tăng trưởng. Mục tiêu càng cao, sức ép đối với năng lực lãnh đạo và tổ chức thực hiện của mỗi địa phương càng lớn.

Đồ họa 3. Số địa phương có mục tiêu, kịch bản tăng trưởng GRDP năm 2026 từ 10% trở lên. Nghị quyết số 01/NQ-CP đầu năm xác định 28/34 địa phương, Nghị quyết số 168/NQ-CP giữa năm xác định 30/34 địa phương. Nguồn Phụ lục II của hai nghị quyết.

Sau 9 tháng, GDP cả nước tăng 9,01% so với cùng kỳ năm 2025, riêng quý III tăng 9,95%. Theo Cục Thống kê, mới có 12/34 tỉnh, thành phố đạt mức tăng trưởng GRDP 2 con số. Quảng Ninh dẫn đầu với 12,54%, tiếp theo là Hà Tĩnh 12,36%, Hải Phòng 12,08%, Bắc Ninh 11,81% và Ninh Bình 11,31%. Những con số phản ánh sự khác biệt về tốc độ phát triển giữa các địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng tốc trong 3 tháng cuối năm.

Ngày 5/10/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 312/NQ-CP, xác định kịch bản GDP quý IV tăng 12,5% nhằm phấn đấu hoàn thành mục tiêu tăng trưởng cả năm từ 10% trở lên.

Phụ lục IV của Nghị quyết xác định mức tăng GRDP quý IV bằng số đối với 27 địa phương. 7 địa phương còn lại yêu cầu duy trì tốc độ cần thiết để hoàn thành mục tiêu năm. Trong nhóm 27 địa phương, mức tăng thấp nhất là Đồng Tháp với 10,36%, cao nhất là Lạng Sơn với 18,41%.

9 địa phương có kịch bản tăng trưởng quý IV trên 15%. Sau Lạng Sơn là Vĩnh Long 17,25%, Thanh Hóa 17,10%, Cà Mau 16,70%, Quảng Trị 16,64%, Hà Nội 16,55%, Cần Thơ 16,08%, Hải Phòng 15,39% và Tuyên Quang 15,04%.

Hải Phòng là một trường hợp tiêu biểu. Sau 9 tháng năm 2026, thành phố đạt mức tăng trưởng GRDP 12,08%, thuộc nhóm dẫn đầu cả nước, song vẫn cần phấn đấu đạt 15,39% trong quý IV để hoàn thành mục tiêu cả năm. Trong khi đó, Lạng Sơn mới tăng 7,52% sau 9 tháng, phải hướng tới mức tăng 18,41% trong quý cuối năm.

Cùng chịu sức ép hoàn thành kế hoạch nhưng mỗi địa phương phải giải quyết những bài toán khác nhau. Hải Phòng cần duy trì đà tăng trưởng cao, còn Lạng Sơn phải tạo bước bứt phá sau 3 quý tăng trưởng thấp hơn mục tiêu. Những khác biệt này đòi hỏi công tác đánh giá năng lực lãnh đạo phải đặt kết quả thực hiện trong tương quan với chỉ tiêu được giao, điều kiện phát triển, nguồn lực và thời gian đảm nhiệm chức vụ của người đứng đầu.

2 ngày trước khi Nghị quyết số 312/NQ-CP được ban hành, tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 9 và hội nghị trực tuyến với các địa phương ngày 3/10/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đưa ra một tín hiệu cảnh báo về tiến độ thực hiện nhiệm vụ.

Thủ tướng nêu rõ quý III đã "bật đèn vàng" với một số địa phương chưa có chuyển biến trên một số lĩnh vực. Đồng thời, Người đứng đầu Chính phủ yêu cầu đánh giá cán bộ định kỳ, lấy kết quả cuối năm làm cơ sở quan trọng để xem xét bố trí và luân chuyển cán bộ.

Tín hiệu cảnh báo được đưa ra khi năm 2026 chỉ còn 3 tháng, trong khi nhiều chỉ tiêu tăng trưởng đòi hỏi nỗ lực lớn. Sức ép thời gian buộc các địa phương phải rà soát tiến độ, nhận diện những điểm nghẽn, tập trung nguồn lực và xác định rõ trách nhiệm đối với những nhiệm vụ chậm hoàn thành.

Tăng trưởng kinh tế phải đi liền với chất lượng điều hành. Địa phương đã tạo thêm những động lực phát triển nào? Những điểm nghẽn nào được tháo gỡ? Môi trường đầu tư, kinh doanh và năng lực cạnh tranh được cải thiện ra sao? Câu trả lời phải được chứng minh bằng kết quả thực tế, đặt bên cạnh các chỉ tiêu GRDP, thu ngân sách và giải ngân vốn đầu tư công.

Đối với Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy, trách nhiệm trước hết là lãnh đạo tập thể cấp ủy xác định đường hướng phát triển, lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên, phát huy năng lực đội ngũ và tổ chức thực hiện các chủ trương đã đề ra. Vai trò lãnh đạo của cấp ủy phải được phân định rõ với thẩm quyền quản lý, điều hành của chính quyền. Những nhiệm vụ chưa hoàn thành cần được làm rõ nguyên nhân, xác định trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan và cá nhân liên quan.

Nhìn lại lịch sử, người đứng đầu ở mỗi thời kỳ đều phải đối mặt với những thử thách riêng: Nguyễn Công Trứ ghi dấu qua sự nghiệp khai hoang, lập ấp, Nguyễn Văn Chính cùng tập thể lãnh đạo Long An tìm cách tháo gỡ những ràng buộc của cơ chế quản lý kinh tế trước Đổi mới. Những Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy hôm nay đứng trước yêu cầu tăng trưởng cao, nâng cao chất lượng phát triển và xây dựng bộ máy đủ năng lực đáp ứng những nhiệm vụ ngày càng khó khăn.

34 địa phương có điều kiện phát triển khác nhau nhưng cùng phải trả lời câu hỏi về hiệu quả lãnh đạo và trách nhiệm trước nhân dân. "Ngọn đèn vàng" đã bật lên khi năm 2026 bước vào chặng cuối. Các mục tiêu được giao đang đứng trước phép thử của kết quả thực hiện. Khó khăn khách quan, hạn chế về nguồn lực hay những vấn đề vượt thẩm quyền cần được xem xét công bằng. Nhưng những quyết định thuộc trách nhiệm lãnh đạo, những điểm nghẽn chưa được tháo gỡ và những nhiệm vụ chậm tiến độ phải được giải trình minh bạch. 

Người đứng đầu không gánh thay trách nhiệm thay toàn bộ hệ thống nhưng cũng không thể đứng ngoài những hạn chế của địa phương mình lãnh đạo. Trách nhiệm phải được xác định đúng thẩm quyền, đánh giá bằng kết quả có thể kiểm chứng và đặt dưới sự giám sát của nhân dân.

Còn tiếp...

Loạt bài: Bí thư Tỉnh ủy thời kỳ "hai con số"

Bài 1: Người đứng mũi chịu sào

Bài 2: Cán mốc vào… nước rút

Bài 3: Nói và làm

Bài 4: Ai chấm điểm người đứng đầu?

Bài 5: Dám làm vì dân, được bảo vệ khi làm đúng