Tỉnh Hà Nam, miền Trung Trung Quốc đang là một trong những thủ phủ về sản xuất kim cương nhân tạo của nước này. Nếu đến thành phố Thương Khâu thuộc huyện Thược Thành, du khách có thể dễ dàng nhận thấy những tòa nhà xưởng thấp tầng nằm san sát nhau dọc theo các con đường công nghiệp bụi bặm. Bên trong mỗi xưởng là hàng trăm máy ép thủy lực, loại máy tạo ra áp suất tương đương hàng triệu atmosphere, nhiệt độ hơn 1.400 độ C đang chạy liên tục, ngày và đêm, bảy ngày một tuần. Từ mỗi máy đó, mỗi tuần ra đời vài trăm viên kim cương nhân tạo.
Những viên kim cương này giống hệt kim cương tự nhiên, có cùng công thức hóa học, cùng cấu trúc tinh thể, cùng thang độ cứng 10/10 trên thang Mohs nhưng chỉ khác một điều là chúng không cần tới hàng tỷ năm trong lòng đất để hình thành. Chúng chỉ mất bảy ngày trong lò ép công nghiệp. Mỗi viên kim cương nhân tạo có giá khoảng 300 đến 800 USD mỗi carat, tương đương 1/10 đến 1/20 giá trị viên kim cương tự nhiên có kích thước tương tự.
Đây là điểm khởi đầu của một hành trình mà điểm kết thúc của nó nằm trong tủ kính một showroom sang trọng ở TP.HCM, với giá bán 200 đến 250 triệu đồng.
Công xưởng kim cương của thế giới
Trung Quốc hiện là quốc gia sản xuất kim cương nhân tạo lớn nhất thế giới. Năm 2024, sản lượng kim cương nhân tạo của Trung Quốc đạt từ 22 đến 27 triệu carat, chiếm 63% tổng sản lượng toàn cầu với tỷ lệ công suất lắp đặt lên tới 75 đến 95% thị phần thế giới. Riêng tỉnh Hà Nam được mệnh danh là “thủ đô kim cương nhân tạo” khi đóng góp hơn 60% sản lượng nước này.
Các con số xuất khẩu còn ấn tượng hơn. Năm 2023, Trung Quốc xuất khẩu 14,7 tỷ USD kim cương nhân tạo, tăng 38,6% so với năm trước. Năm 2024, xuất khẩu kim cương thô nhân tạo đạt 122,96 triệu USD tăng 82%, và thành phẩm đạt 194,6 triệu USD tăng 78%. Thị trường toàn cầu được dự báo tăng từ 25,89 tỷ USD năm 2024 lên 74,45 tỷ USD vào năm 2032.
Về giá thành, một carat kim cương CVD sản xuất tại Hà Nam có chi phí từ 300 đến 800 USD. Moissanite - loại đá nhân tạo thường bị bán nhầm là “kim cương nhân tạo cao cấp” có giá chỉ từ 15 đến 20 USD mỗi carat. Quy đổi sang tiền Việt thì một viên CVD 1 carat giá gốc khoảng 7 đến 20 triệu đồng. Moissanite 1 carat có giá dưới 500.000 đồng.
Đây không phải hàng kém chất lượng. Về mặt vật lý và hóa học, kim cương CVD Trung Quốc có độ cứng, độ lửa và khúc xạ ánh sáng giống hệt kim cương tự nhiên. Các nhà khoa học Trung Quốc thậm chí đã tổng hợp được kim cương lục giác “siêu cứng” với độ cứng cao hơn 40% so với kim cương tự nhiên thông thường. Điều duy nhất khác biệt là nguồn gốc và giá trị thị trường.
Giữa xưởng sản xuất ở Hà Nam và tủ kính showroom ở TP. Hồ Chí Minh là một chuỗi biến hóa tinh vi. Mỗi bước trong chuỗi đó có người thực hiện, có logic kinh tế rõ ràng, và thường không vi phạm bất kỳ điều luật cụ thể nào cho đến khi tất cả các bước ghép lại với nhau.
Trong đó, bước 1 là sản xuất đại trà tại Trung Quốc. Tại các cơ sở như Zhongjing Diamond (Hồ Bắc) với 300 máy và công suất 600.000 carat mỗi năm, hay Henan Huanghe Whirlwind với 1,2 tỷ carat sản lượng hàng năm, kim cương được sản xuất theo hai phương pháp chính: HPHT (High Pressure High Temperature - áp suất cao nhiệt độ cao) và CVD. Cả hai phương pháp đều cho ra kim cương nhân tạo với những đặc tính không hề thua kém kim cương tự nhiên.
Tiếp đến bước “Phù phép giấy khai sinh” cho kim cương nhân tạo tại Hong Kong hoặc Thái Lan. Hong Kong đóng vai trò trung tâm trung chuyển không chỉ vì địa lý mà còn vì cơ chế pháp lý. Là đặc khu kinh tế với hải quan riêng, hàng hóa đi qua Hong Kong có thể được đóng gói lại, dán nhãn lại và xuất khẩu đi với tờ khai xuất xứ ghi “Hong Kong” thay vì “Mainland China”. Đây là điều hoàn toàn hợp pháp về mặt kỹ thuật, nhưng trong thực tế nó tạo ra màn sương che khuất nguồn gốc thực sự.
Tại đây xảy ra hai thủ đoạn giấy tờ phổ biến nhất. Thủ đoạn thứ nhất là gắn giấy GIA, IGI giả. Những tờ chứng nhận in đẹp, số serial trông có vẻ hợp lệ nhưng không có trong cơ sở dữ liệu của tổ chức kiểm định. PNJ đã từng phát hiện nhiều viên kim cương 5,4 đến 6 li được bán kèm giấy ghi D-VVS1 (loại chất lượng cao nhất) nhưng khi kiểm tra lại cho kết quả F-VVS2, tức là kém hơn hai bậc màu sắc và kém hơn một bậc độ trong. Với viên 1 carat, chênh lệch đó tương đương hàng trăm triệu đồng.
Thủ đoạn thứ hai tinh vi hơn: dùng giấy thật của viên tự nhiên, nhưng tráo đổi viên đá. Một viên kim cương tự nhiên D-VVS1 1 carat được kiểm định, có giấy GIA thật với số serial khắc laser trên vành đá. Kẻ gian tháo viên tự nhiên ra, thay bằng viên CVD nhân tạo cùng kích thước và cùng ký hiệu bên ngoài rồi bán kèm tờ giấy GIA thật. Người mua kiểm tra giấy là thật, kiểm tra số serial trên giấy cũng khớp với cơ sở dữ liệu GIA. Nhưng số serial được khắc cực nhỏ trên vành đá, vốn cần kính lúp 10x để đọc thì lại không khớp, vì đây là viên khác.
Tiếp đến là việc thẩm lậu vào Việt Nam. Cảng hàng không Tân Sơn Nhất đã nhiều lần ghi nhận những vụ nhập lậu theo đường hàng xách tay, được nguỵ trang một cách tinh vi với quy mô 700 đến 1.000 viên mỗi lần, phân tán trong hành lý cá nhân để tránh phát hiện. Trên tuyến đường bộ phía Bắc qua Lào Cai, cũng ghi nhận tình trạng tương tự khi các đối tượng tận dụng dòng thương mại biên giới nhộn nhịp với Vân Nam, Trung Quốc. Tuyến phía Nam qua An Giang sử dụng kênh nhập hàng từ Campuchia, nơi kim cương nhân tạo từ Trung Quốc đã được trung chuyển và đóng gói lại.
Không phải tất cả hàng đều đi đường lậu. Một phần quan trọng đi đường chính ngạch, được khai báo hải quan đúng quy trình nhưng khai báo sai phân loại. Những viên kim cương này được khai báo là “đá bán quý” thay vì “kim cương nhân tạo”, tận dụng sự không rõ ràng trong mã hồ sơ hàng hóa và sự thiếu năng lực kiểm định của cơ quan hải quan để vào với thuế thấp hơn và ít kiểm tra hơn.
Cuối cùng là bước đội giá cho kim cương nhân tạo, cũng là bước kiếm lời lớn nhất. Viên CVD 1 carat giá gốc 15 triệu đồng, nhập lậu vào Việt Nam với chi phí tổng 20 triệu đồng, được bán ra ở mức 200 đến 250 triệu đồng với giấy “GIA” kèm theo, tương đương lợi nhuận 10 đến 12 lần trên vốn. Moissanite giá gốc dưới 500.000 đồng được “thổi” thành “kim cương nhân tạo cao cấp từ Mỹ” với giá 30 đến 40 triệu đồng. Và ở tầng trên cùng, CVD chất lượng tốt kèm giấy GIA giả được bán với mức giá của kim cương tự nhiên D-VVS1 tương đương, chênh lệch lợi nhuận từ 10 đến 20 lần.
Trong toàn bộ chuỗi này, Hong Kong đóng vai trò không thể thay thế bởi nơi này có hệ thống pháp lý riêng hoàn chỉnh tạo ra khoảng cách pháp lý với Trung Quốc đại lục.
Khi kim cương nhân tạo từ Hà Nam, Hồ Nam đi qua Hong Kong, nó được phép dán nhãn xuất xứ Hong Kong khi tái xuất. Điều này hoàn toàn hợp pháp theo quy định thương mại quốc tế về “substantial transformation” (chuyển đổi đáng kể). Nếu viên đá được cắt mài, đánh bóng, hoặc kiểm định tại Hong Kong, nó có thể được coi là sản phẩm Hong Kong cho mục đích xuất xứ thương mại. Điều này tạo ra một “bức màn” xuất xứ che khuất xuất xứ ban đầu ở Trung Quốc đại lục. Quan trọng hơn, tạo ra một điểm kiểm định giữa đường nơi giấy tờ có thể được thay thế.
Công nghệ chạy trước, kiểm định chạy sau
Một yếu tố kỹ thuật quan trọng thường bị bỏ qua trong các bài báo về thị trường kim cương là khoảng cách ngày càng lớn giữa công nghệ sản xuất CVD và công nghệ kiểm định thông thường.
Kim cương CVD thế hệ đầu (trước 2015) có thể bị phát hiện tương đối dễ dàng qua quang phổ hồng ngoại hoặc một số đặc điểm huỳnh quang. CVD thế hệ mới, đặc biệt loại sản xuất tại Trung Quốc từ 2020 trở lại đây có thể qua mặt nhiều thiết bị kiểm định tầm trung nếu không sử dụng máy chuyên dụng như DiamondView hay thiết bị quang phổ Raman. Những thiết bị này có giá từ 30.000 đến 100.000 USD mỗi máy nên không phải tiệm trang sức nào ở Việt Nam cũng có, và ngay cả nhiều lab kiểm định cũng chưa đầu tư đủ. Như vậy, ngay cả khi một người tiêu dùng cẩn thận đến mức mang kim cương đi kiểm định lại trước khi mua, họ vẫn có thể bị đánh lừa nếu lab kiểm định không có đủ thiết bị phù hợp. Đây cũng là "niềm đau" đối với thị trường và hiện chưa có hướng giải quyết triệt để.
(Đón đọc: Bóng tối sau những viên đá sáng - Kỳ 3: Lỗ hổng quản lý nhà nước và con đường nào để không còn “gà”?)