Đánh thức giá trị hạt cà phê trên vùng đất Khe Sanh
Trên những triền đồi phía Tây Quảng Trị, cây cà phê đã đi qua một thế kỷ cùng bao thăng trầm của vùng đất. Từ những ngày đầu bén rễ trên đất bazan đến những vườn Arabica xanh ngút mắt hôm nay, hạt cà phê không chỉ kết tinh hương vị của núi rừng mà còn mang theo câu chuyện mưu sinh của nhiều thế hệ đồng bào dân tộc thiểu số Vân Kiều, Pa Cô. Giờ đây, để hương vị ấy đi xa hơn, Quảng Trị đang hướng tới một bước chuyển quan trọng: từ sản xuất nông sản sang phát triển ngành hàng, từ bán sản phẩm sang xây dựng thương hiệu và chinh phục thị trường.
Hạt cà phê gắn bó lâu đời với bà con Khe Sanh
Người dân nơi đây kể lại, năm 1926, những cây cà phê đầu tiên được trồng trên vùng đất Khe Sanh. Trải qua nhiều biến động lịch sử, cây cà phê dần bén rễ sâu vào đời sống kinh tế địa phương. Sau chiến tranh, những người công nhân nông trường từ năm 1978 cùng nhiều thế hệ nông dân, đồng bào Vân Kiều, Pa Cô đã góp sức khôi phục những vườn cây trên vùng đất từng bị bom đạn tàn phá. Màu xanh trở lại trên các triền đồi, mở ra nguồn sinh kế gắn bó với hàng nghìn hộ dân.
Đến nay, cà phê Khe Sanh đã trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương, được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý “Khe Sanh”. Nhưng trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, nguồn gốc và trách nhiệm môi trường, danh tiếng thôi chưa đủ. Muốn hạt cà phê tạo ra giá trị lớn hơn, người trồng cần có phương thức sản xuất phù hợp, sản phẩm cần có chỗ đứng rõ ràng và thị trường tiêu thụ cần được mở rộng.
Với diện tích khoảng 3.700 ha, cà phê Quảng Trị không có ưu thế cạnh tranh về quy mô. Bởi vậy, con đường phía trước không nằm ở việc chạy theo sản lượng, mà ở khả năng chắt lọc giá trị từ từng hạt cà phê, tạo nên sự khác biệt từ chất lượng, phương thức canh tác và bản sắc vùng trồng.
Phát biểu tại Hội thảo phát triển ngành hàng cà phê đặc sản, cà phê nông lâm kết hợp ngày 24/10, ông Hoàng Nam, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Trị, nhấn mạnh cà phê không chỉ là một loại cây trồng, mà đã trở thành một phần của lịch sử, văn hóa và sinh kế vùng Khe Sanh – Hướng Hóa.
Điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù vùng phía Tây tỉnh đã tạo nên chất lượng và hương vị riêng của cà phê Khe Sanh. Việc sản phẩm được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý là tài sản quý, đồng thời tạo lợi thế để Quảng Trị phát triển ngành hàng theo hướng có giá trị cao.
Tỉnh xác định cà phê đặc sản và cà phê nông lâm kết hợp là hai hướng đi bổ trợ cho nhau. Nếu cà phê đặc sản mở đường cho việc nâng cao chất lượng, hoàn thiện các khâu sơ chế, chế biến và gia tăng giá trị, thì mô hình nông lâm kết hợp hướng tới sử dụng đất hiệu quả, đa dạng hóa cây trồng, bảo vệ tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu.
“Kết hợp hai hướng đi này một cách phù hợp sẽ giúp cà phê Quảng Trị phát huy lợi thế về chất lượng và bản sắc, đồng thời đáp ứng xu thế thị trường ngày càng coi trọng tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường”, ông Hoàng Nam nhấn mạnh.
Đằng sau định hướng ấy là yêu cầu tổ chức lại ngành hàng theo hướng bài bản hơn. Từ vùng nguyên liệu, quy trình thu hái, sơ chế đến chế biến và phân phối, mỗi khâu đều cần được kiểm soát để bảo đảm chất lượng và giữ uy tín thương hiệu. Đặc biệt, việc nghiên cứu khả năng đáp ứng Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) là một nội dung được đặt ra, nhằm chuẩn bị cho việc tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao.
Một hạt cà phê muốn đi xa cần bắt đầu từ một vùng nguyên liệu được tổ chức tốt. Câu chuyện tại Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh là minh chứng cho nỗ lực chuyển đổi ấy.
Hình ảnh người con gái Pa Cô trên bao bì cà phê Khe Sanh
Năm 2021, HTX phối hợp với ông Hồ Văn Rén và 49 hộ dân tại thôn Bụt Việt triển khai mô hình trồng cà phê Arabica Catimor theo hướng hữu cơ trên diện tích hơn 40 ha. Khi bắt đầu, thói quen sử dụng phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật đã ăn sâu vào phương thức canh tác của một bộ phận người dân; khái niệm sản xuất hữu cơ vẫn còn khá mới mẻ.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh cho biết, việc chuyển đổi đòi hỏi sự kiên trì, từ thay đổi cách chăm sóc cây trồng đến tuân thủ quy trình thu hái và truy xuất nguồn gốc. HTX tổ chức chuỗi sản xuất khép kín từ trồng trọt, chăm sóc, thu hái đến chế biến, đóng gói; đồng thời liên kết với 8 tổ nhóm tại địa phương để hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo định kỳ và kiểm tra chất lượng vườn cây.
Điều đáng chú ý là thành viên của cả 8 tổ nhóm đều là phụ nữ dân tộc Vân Kiều. Từ những công việc quen thuộc trên nương rẫy, họ từng bước tham gia vào một quy trình sản xuất có tiêu chuẩn, có liên kết và có định hướng thị trường. Hạt cà phê vì thế không còn chỉ là thứ nông sản thu hoạch theo mùa, mà trở thành sản phẩm đòi hỏi sự chăm chút xuyên suốt từ vườn cây đến bao bì.
HTX còn đầu tư hơn 2 tỷ đồng xây dựng nhà máy sản xuất phân vi sinh từ vỏ cà phê, cung ứng cho người dân với giá thấp hơn thị trường 20% và hỗ trợ thêm 50% chi phí. Phụ phẩm sau chế biến được đưa trở lại phục vụ sản xuất, vừa tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ, vừa góp phần giảm chi phí đầu vào.
Hiện, năng suất cà phê của mô hình đạt trên 18 tấn quả tươi/ha, tăng hơn 50% so với trước đây. Những con số ấy cho thấy tiềm năng của việc kết hợp kỹ thuật, liên kết sản xuất và kiểm soát chất lượng. Quan trọng hơn, người dân có thêm cơ hội tham gia sâu vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ dừng lại ở khâu trồng và bán nguyên liệu.
Từ bản sắc thương hiệu đến những cánh cửa thị trường
Một thương hiệu nông sản muốn được nhớ đến không thể chỉ dựa vào chất lượng bên trong sản phẩm. Thương hiệu còn cần một câu chuyện riêng, một dấu hiệu nhận diện đủ rõ và những con đường đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Với cà phê Khe Sanh, câu chuyện ấy được kể từ chính vùng đất, con người và bản sắc văn hóa của đồng bào địa phương.
Trên bao bì sản phẩm của HTX Nông sản Khe Sanh, hình ảnh người phụ nữ Vân Kiều, Pa Kô trong trang phục truyền thống được khắc họa như một dấu ấn nhận diện. Đó không chỉ là lựa chọn về thiết kế, mà còn là cách đưa hình ảnh cộng đồng làm ra sản phẩm vào câu chuyện thương hiệu. Người tiêu dùng khi cầm trên tay gói cà phê có thể nhận ra nguồn gốc và những giá trị văn hóa gắn với vùng nguyên liệu.
Cà phê bột 100% Arabica và cà phê hạt rang của HTX được công nhận OCOP 4 sao năm 2022; theo tài liệu cung cấp, đến đầu năm 2025, sản phẩm được công nhận OCOP 5 sao. Cà phê Khe Sanh cũng đã được cấp giấy chứng nhận bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Những dấu mốc này tạo thêm cơ sở để sản phẩm củng cố uy tín, tăng khả năng nhận diện và tiếp cận các kênh phân phối.
Tuy nhiên, một danh hiệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi sản phẩm tìm được thị trường và duy trì được sức mua. Bởi vậy, bên cạnh nâng cao chất lượng, HTX chủ động tìm kiếm nhiều con đường đưa cà phê Khe Sanh đến gần người tiêu dùng hơn.
Hiện sản phẩm đã có mặt tại các hệ thống siêu thị trong nước, chuỗi bán lẻ và sàn thương mại điện tử; đồng thời từng bước mở rộng thị trường sang Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Pháp. HTX cũng tích cực tham gia hội chợ xúc tiến thương mại, triển lãm trong và ngoài tỉnh để quảng bá sản phẩm, gặp gỡ đối tác và tìm kiếm nhà phân phối.
HTX Nông sản Khe Xanh tham gia các sự kiện xúc tiến thương mại
Cùng với những gian hàng tại hội chợ, các nền tảng số đang mở thêm một lối đi cho hạt cà phê vùng cao. Theo chia sẻ của đại diện HTX Nông sản Khe Xanh, sản phẩm được phân phối trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội như Facebook, Zalo. Những kênh này giúp HTX tiếp cận khách hàng ở phạm vi rộng hơn, chủ động giới thiệu sản phẩm và duy trì kết nối với người mua.
Tại hội thảo ngày 24/10, Ban tổ chức công bố, trao chứng nhận dấu chân carbon; đại diện doanh nghiệp và nhà sản xuất ký biên bản ghi nhớ hợp tác. Cùng với thị trường sản phẩm, Quảng Trị còn mở rộng câu chuyện cà phê sang lĩnh vực du lịch. Chuỗi hoạt động kỷ niệm 100 năm cà phê Khe Sanh diễn ra từ ngày 24 đến 26/10 trong khuôn khổ Lễ hội Vì Hòa bình năm 2026, mang thông điệp “Cà phê Hòa bình - Make Coffee Not War”, nhằm quảng bá thương hiệu, sản phẩm và tiềm năng du lịch địa phương.
UBND tỉnh Quảng Trị xác định phát triển cà phê Khe Sanh theo hướng “Đặc sản, Xanh và Bền vững”, trong đó lấy chất lượng làm nền tảng, lấy bản sắc làm lợi thế cạnh tranh, đặt người trồng và người chế biến ở vị trí trung tâm chuỗi giá trị. Tỉnh cũng định hướng thúc đẩy liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; ứng dụng khoa học công nghệ, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc, đồng thời gắn cà phê với văn hóa, lịch sử và du lịch.
Khi những đồi cà phê trở thành điểm trải nghiệm, khi câu chuyện về người Vân Kiều, Pa Kô được kể cùng sản phẩm, giá trị của ngành hàng có thể vượt ra ngoài những hạt cà phê đóng gói. Người dân có thêm cơ hội tham gia các hoạt động giới thiệu sản phẩm, đón khách và phát triển dịch vụ gắn với bản sắc địa phương.