Quy mô đào tạo STEM tiếp tục mở rộng
Khoa học và công nghệ ngày càng giữ vai trò then chốt trong tăng trưởng kinh tế, kéo theo yêu cầu cấp thiết về nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong cấu trúc đó, giáo dục đại học được xác định là lực lượng nòng cốt vừa đào tạo nhân lực, vừa tạo ra tri thức và công nghệ mới.
Thực tế cho thấy, quy mô đào tạo các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán (STEM) tại Việt Nam đang tăng nhanh. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm học 2024 - 2025, có hơn 685.800 sinh viên khối công nghệ - kỹ thuật, chiếm trên 33% quy mô đào tạo đại học. Cùng với đó, khoảng 21.600 học viên cao học và 3.500 nghiên cứu sinh đang theo học trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ. Những con số này phản ánh sự dịch chuyển rõ rệt trong cơ cấu đào tạo của các trường đại học, khi nhiều cơ sở giáo dục tập trung mạnh hơn vào các ngành kỹ thuật, công nghệ và các lĩnh vực khoa học nền tảng.
Quy mô giáo dục STEM ngày càng mở rộng. Ảnh: Đ.C
Không chỉ mở rộng quy mô, hệ thống giáo dục đại học cũng đang định hình lại nội dung đào tạo theo hướng gắn chặt hơn với các công nghệ chiến lược. Trong đó, có chuẩn chương trình đào tạo vi mạch bán dẫn trình độ đại học và thạc sĩ; chuẩn chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM; cùng với các chương trình đào tạo trong những lĩnh vực mới như điện hạt nhân hay đường sắt.
Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng cho nhu cầu nhân lực của những ngành công nghiệp công nghệ cao trong tương lai, từ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo cho đến các lĩnh vực hạ tầng công nghệ.
Cùng với đào tạo, năng lực nghiên cứu khoa học của các trường đại học cũng từng bước được tăng cường. Hệ thống các cơ sở giáo dục đại học hiện có hàng trăm phòng thí nghiệm được đầu tư với quy mô lớn, nhiều phòng có mức đầu tư từ vài chục đến hàng trăm tỷ đồng.
Song song với đó, hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp đang được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. Các chương trình nghiên cứu chung, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực theo nhu cầu doanh nghiệp ngày càng phổ biến, giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng.
Mới đây, tại Hội nghị giao ban với các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc về triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, Quyền Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết, việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW tập trung vào nhiều nhiệm vụ; trong đó, phát triển nguồn nhân lực cùng với phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là hai nội dung nòng cốt. Các cơ sở giáo dục đại học giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi đây là nơi có thể đồng thời thực hiện hiệu quả hai nhiệm vụ này. Năng lực khoa học - công nghệ không chỉ phụ thuộc vào hạ tầng nghiên cứu, hạ tầng tính toán phục vụ nghiên cứu hay nguồn lực dành cho hoạt động nghiên cứu và phát triển, mà quan trọng hơn cả là đội ngũ nhân lực. Vì vậy, việc thực hiện thành công Nghị quyết 57 phụ thuộc rất lớn vào vai trò của các cơ sở giáo dục đại học.
Đặc biệt, Quyền Bộ trưởng nhấn mạnh vai trò then chốt, nòng cốt của các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo bao gồm cả hai đại học quốc gia. Đây là những đơn vị đào tạo số lượng lớn số sinh viên, học viên sau đại học của cả nước, trong đó tỷ lệ nghiên cứu sinh chiếm mức rất cao. Riêng trong các lĩnh vực khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và STEM, tỷ lệ này còn cao hơn nữa.
Khoa học - công nghệ phải tạo ra giá trị cho nền kinh tế
Một thay đổi đáng chú ý trong hệ thống giáo dục đại học hiện nay là sự chuyển dịch trong tư duy phát triển khoa học - công nghệ. Thay vì triển khai nghiên cứu theo hướng dàn trải, nhiều trường đại học đang tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực công nghệ trọng điểm, gắn với nhu cầu của nền kinh tế và doanh nghiệp.
Tại hội nghị, ông Huỳnh Quyết Thắng - Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, điểm khác biệt lớn nhất Nghị quyết 57 mang lại là sự thay đổi về tư duy và triết lý phát triển của các trường đại học, doanh nghiệp cũng như của xã hội. Sự thay đổi này thể hiện rõ trong xu hướng ngày càng nhiều học sinh giỏi lựa chọn các ngành kỹ thuật và công nghệ. Năm học 2024 - 2025, điểm chuẩn tuyển sinh của Đại học Bách khoa Hà Nội tăng rõ rệt, cho thấy sức hút ngày càng lớn của các ngành STEM.
Các trường đại học đẩy mạnh đào tạo giáo dục STEM. Ảnh: Đại học Bách khoa Hà Nội
Cùng với sự dịch chuyển trong lựa chọn ngành học, các trường đại học cũng đẩy mạnh đào tạo sau đại học, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp trong hoạt động nghiên cứu và đào tạo. Do đó, kết quả bước đầu triển khai Nghị quyết 57 là tích cực, từ nhận thức đến hành động triển khai cụ thể, tạo động lực mới cho hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong các cơ sở giáo dục đại học.
Các cơ sở giáo dục đại học cần tiếp tục tăng cường hợp tác giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và gắn nghiên cứu khoa học với đào tạo, đặc biệt là đào tạo sau đại học. Ở góc độ chiến lược phát triển, khoa học - công nghệ được yêu cầu phải tạo ra giá trị trực tiếp cho nền kinh tế.
Có thể nói, khoa học - công nghệ phải đóng góp trực tiếp vào nền kinh tế thông qua những sản phẩm nghiên cứu có thể chuyển giao, ứng dụng vào thực tiễn; những đề tài, nhiệm vụ khoa học giải quyết vấn đề cấp bách của đất nước; hay đội ngũ nhân lực chất lượng cao mà các trường đại học đào tạo, đóng vai trò then chốt trong thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Yêu cầu này cũng đặt ra áp lực đổi mới mạnh mẽ đối với hệ thống giáo dục đại học. Không chỉ gia tăng số lượng công bố khoa học, các trường cần hướng tới tạo ra những sản phẩm nghiên cứu có khả năng ứng dụng, thương mại hóa và phục vụ trực tiếp cho sự phát triển của nền kinh tế.
Nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường năng lực nghiên cứu và mở rộng hợp tác với doanh nghiệp vì vậy trở thành những yếu tố quyết định để giáo dục đại học phát huy vai trò trung tâm trong phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của đất nước.
Các cơ sở giáo dục đại học cần chủ động, quyết liệt trong đổi mới tư duy và phương thức triển khai nhiệm vụ, đồng thời mở rộng hợp tác giữa các trường, doanh nghiệp và địa phương nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu và đào tạo, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội.