"Căng mình" với năng lượng
Mặc dù tình trạng gián đoạn nguồn cung dầu khí ở Vùng Vịnh đang đẩy giá năng lượng ở châu Âu lên cao và biến động mạnh hơn, nhưng việc can thiệp vào thị trường trên toàn bộ Liên minh châu Âu (EU) khó có thể xảy ra, dẫn đến bức tranh phân mảng về các biện pháp cứu trợ quốc gia vốn chỉ có thể phần nào bảo vệ các hộ gia đình và ngành công nghiệp. Dù châu Âu có thể tránh được tình trạng thiếu hụt nguồn cung thực tế, nhưng giá cả cao sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh công nghiệp và tăng trưởng kinh tế.
Giá năng lượng leo thang khiến châu Âu phải tìm giải pháp cân bằng giữa ổn định thị trường. Ảnh: RIA
Theo trang Worldview của Mỹ, kể từ khi cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran nổ ra ngày 28/2, việc đóng cửa eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu, làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài ở châu Âu. Các mối đe dọa tiếp diễn từ thiết bị bay không người lái (UAV), tên lửa và thủy lôi làm giảm sản lượng dầu khí ở các quốc gia Vùng Vịnh quan trọng, đồng thời khiến giao thông tàu chở dầu và tàu chở LNG gần như tê liệt.
Những diễn biến này đẩy giá dầu Brent từ khoảng 70 USD/thùng lên hơn 100 USD/thùng và khiến giá khí đốt tự nhiên ở châu Âu tăng gần gấp đôi kể từ khi cuộc khủng hoảng nổ ra, dẫn đến chi phí nhiên liệu và hóa đơn điện tăng mạnh trên khắp lục địa. Các nước châu Âu đã ban hành một loạt biện pháp để bảo vệ các hộ gia đình và doanh nghiệp khỏi giá năng lượng tăng cao.
Chẳng hạn, Tây Ban Nha đưa ra gói cứu trợ trị giá 5 tỷ Euro (5,77 tỷ USD) bao gồm cắt giảm thuế giá trị gia tăng (VAT) và trợ cấp giá nhiên liệu; Italy và Bồ Đào Nha áp dụng cơ chế bù đắp thuế thông qua việc sử dụng nguồn thu VAT thặng dư; Hungary sử dụng biện pháp quyết liệt hơn khi áp giá trần nhiên liệu trong nước; Đức và Áo thì sử dụng cơ chế điều tiết giá.
Ngoài ra, một số chính phủ đang cân nhắc tái áp đặt thuế lợi nhuận bất thường đối với các công ty năng lượng nhằm tạo nguồn kinh phí cho các gói hỗ trợ người tiêu dùng. Trong khi đó, các nhà lãnh đạo EU yêu cầu Ủy ban châu Âu (EC) chuẩn bị các biện pháp tạm thời để kiềm chế giá và EU khuyến cáo các quốc gia thành viên giảm mục tiêu dự trữ khí đốt bắt buộc từ 90% xuống 80% công suất, đồng thời kêu gọi bắt đầu mùa tích trữ sớm để tránh cạnh tranh nguồn cung vào mùa Hè.
Worldview cho rằng, mặc dù châu Âu ít phụ thuộc vào nguồn cung LNG từ Vùng Vịnh hơn so với thị trường châu Á, chỉ chiếm khoảng 8% tổng lượng nhập khẩu, nhưng khu vực này vẫn rất nhạy cảm trước các biến động về giá.
Sự nhạy cảm này đặc biệt tăng cao khi châu Âu bước vào mùa bổ sung cho kho dự trữ từ tháng 4 đến tháng 11 trong bối cảnh lượng tích trữ đang ở mức thấp nhất trong vòng 5 năm (khoảng 30%) và chênh lệch giá theo mùa không thuận lợi, đồng thời châu Âu cũng chuẩn bị cho việc loại bỏ hoàn toàn khí đốt của Nga với các lệnh cấm đối với hợp đồng LNG ngắn hạn và hợp đồng đường ống có hiệu lực lần lượt vào tháng 4 và tháng 6.
Tuy nhiên, dù giá năng lượng cao và biến động dự kiến kéo dài trong những tuần và tháng tới, nhưng cú sốc dự kiến được kiểm soát tốt hơn so với cuộc khủng hoảng năm 2022, khi khối này mất gần 45% tổng lượng khí đốt nhập khẩu chỉ trong vài tháng sau khi Nga đột ngột cắt giảm nguồn cung qua đường ống và giá đạt đỉnh trên 300 euro/MWh (khoảng 96 USD/mmBtu).
Tìm giải pháp chung
Các biện pháp lớn trên toàn EU, như áp trần giá khí đốt hay cải cách việc định giá khí carbon và các quy tắc thị trường điện, vẫn không khả thi do sự chia rẽ giữa các quốc gia thành viên về việc can thiệp vào thị trường, nhưng kế hoạch loại bỏ khí đốt của Nga có khả năng chậm lại nếu sự gián đoạn trên thị trường năng lượng còn kéo dài.
Giá năng lượng tăng mạnh do căng thẳng Trung Đông, châu Âu phải kết hợp giải pháp ngắn hạn và dài hạn để ổn định thị trường. Ảnh: RIA
Cũng theo Worldview, việc áp trần giá khí đốt trên toàn EU vẫn là đề xuất gây tranh cãi, vì nhiều chính phủ lo ngại biện pháp này có thể bóp méo thị trường bằng cách kích cầu giả đối với nguồn cung vốn đã khan hiếm, đồng thời đặt gánh nặng lớn lên ngân sách nhà nước và cho phép các đối thủ châu Á chiếm ưu thế đối với các lô hàng LNG linh hoạt, lặp lại những lo ngại đã khiến biện pháp này gây tranh cãi vào năm 2022 trước khi được thông qua.
Tuy nhiên, tương tự 4 năm trước, nếu sức ép chính trị đối với EU gia tăng từ các quốc gia thành viên vốn có truyền thống ủng hộ biện pháp can thiệp thị trường và bị ảnh hưởng nhất bởi giá điện và giá năng lượng tăng cao, nhiều khả năng bao gồm Pháp, Italy, Tây Ban Nha, Bỉ và Hy Lạp, thì thỏa hiệp có thể được đưa ra, trong đó giá trần được đặt đủ cao để khó có khả năng được kích hoạt.
Trong khi đó, một liên minh rộng lớn các quốc gia thành viên khác tiếp tục coi việc giảm phát thải carbon nhanh chóng và phát triển năng lượng sạch trong nước là giải pháp mang tính cấu trúc cho bài toán chi phí nhập khẩu cao và đầy biến động, khiến khả năng cải cách sâu rộng Hệ thống giao dịch phát thải (ETS) hay thiết kế thị trường điện trở nên xa vời.
Mặc dù vậy, nếu cuộc khủng hoảng tiếp tục nghiêm trọng hơn, sự thay đổi chính sách quan trọng nhất ở cấp độ EU có thể bao gồm việc hoãn áp dụng chiến lược loại bỏ năng lượng Nga. Trong khi EU tiếp tục loại trừ khả năng nối lại quan hệ với Nga, một cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài có thể buộc khu vực này phải tạm thời trì hoãn việc thắt chặt hạn chế đối với các hợp đồng khí đốt đường ống và LNG ngắn hạn dự kiến giao trong những tháng tới nhằm duy trì nguồn khí đốt của Nga trong hệ thống lâu hơn và ổn định giá cả.
Tuy nhiên, việc đảo ngược hoàn toàn chiến lược này vẫn khó xảy ra vì điều đó đòi hỏi phải mở lại các cuộc đàm phán pháp lý và chính trị phức tạp giữa EC, Nghị viện châu Âu và các quốc gia thành viên, đồng thời đi ngược lại chiến lược địa chính trị rộng lớn hơn của EU bằng cách tiếp tục viện trợ cho cuộc chiến của Nga ở Ukraine.
Đối mặt thách thức
Do đó, chính phủ các nước EU có thể tiếp tục dựa vào công cụ quốc gia như cắt giảm thuế tạm thời, trợ cấp người tiêu dùng hoặc áp thuế lợi nhuận bất thường để bảo vệ các hộ gia đình và ngành công nghiệp, nhưng các biện pháp can thiệp này sẽ ít quyết liệt hơn so với năm 2022 và chỉ kiềm chế được một phần tình trạng biến động giá cả, duy trì sức ép lạm phát và khả năng cạnh tranh của ngành công nghiệp.
Mặc dù các biện pháp can thiệp của chính phủ như cắt giảm thuế nhiên liệu hay trợ cấp sẽ phần nào bảo vệ các hộ gia đình và người tiêu dùng công nghiệp, cũng như kiềm chế lạm phát chung, nhưng chúng nhiều khả năng chỉ mang tính tạm thời và chủ yếu tập trung vào các hộ gia đình dễ bị tổn thương cùng các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng.
Châu Âu vẫn đủ năng lực tài chính để cạnh tranh với các đối thủ châu Á trên thị trường LNG toàn cầu, đảm bảo cuộc khủng hoảng này cơ bản là cú sốc về giá thay vì là sự thiếu hụt nguồn cung, nhưng cái giá phải trả là hóa đơn năng lượng đắt đỏ hơn cho các hộ gia đình và các ngành công nghiệp.
Do đó, các ngành công nghiệp sử dụng nhiều khí đốt như hóa chất, thép và phân bón phải đối mặt với sự sụt giảm nhu cầu mạnh mẽ hơn nữa, vì sự hỗ trợ tạm thời chỉ giải quyết được một phần sức ép chi phí ngày càng tăng.
Trước biến động giá năng lượng, châu Âu đang triển khai nhiều giải pháp nhằm ổn định thị trường và giảm tác động đến nền kinh tế. Tuy nhiên, áp lực giá cao được dự báo vẫn kéo dài, tiếp tục đặt ra thách thức đối với tăng trưởng và hoạt động sản xuất.