Chạy đua với thời gian xác định danh tính hơn 6.000 liệt sĩ

Quyết tâm hoàn thành khối lượng giám định lớn nhất từ trước đến nay

Trong Chiến dịch cao điểm 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, những cán bộ khoa học làm công tác thu nhận, giám định ADN tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang chạy đua với thời gian. Bằng các công nghệ phân tích di truyền mới, họ từng bước tìm lại thông tin từ những mẫu hài cốt đã nằm trong lòng đất từ 50 - 70 năm.

Đây không chỉ là một bài toán khoa học đặc biệt khó khăn, mà còn là hành trình tri ân, đưa những người đã hy sinh trở về với tên tuổi và gia đình.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Trần Trung Thành - Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, thực hiện Quyết định số 51/QĐ-BCĐQG của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, Trung tâm Giám định ADN đang đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng. Trong đó, đơn vị thực hiện lưu giữ, bảo quản mẫu hài cốt liệt sĩ từ các địa phương trên cả nước; triển khai giám định ADN thường quy bằng ADN ty thể và đồng thời thực hiện Đề án nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ trong chiến tranh.

Trong khuôn khổ Đề án nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ trong chiến tranh, với sự tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ và sự đồng hành về công nghệ của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), Trung tâm Giám định ADN đã tiếp cận phương pháp phân tích trên hệ gen nhân. Theo đó, công nghệ giám định ADN dựa trên chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) bằng giải trình tự gen thế hệ mới có thể xác định được mối quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ tới thế hệ thứ 4 và thứ 5.

Đây là công nghệ được đánh giá phù hợp với đặc điểm của rất nhiều mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam, với tuổi đời chôn cất trung bình từ 50-70 năm, ADN bị phân hủy đứt gãy thành các đoạn khoảng 70bp không đủ chất lượng để phân tích ADN ty thể (mtDNA) và thiếu các thông tin thực chứng. Công nghệ mới giúp phục hồi thông tin di truyền từ những mẫu vật hư hỏng nặng, mở ra hy vọng xác định danh tính cho nhiều trường hợp từng được xem là rất khó hoặc gần như không thể thực hiện bằng các phương pháp truyền thống.

Theo kế hoạch, Đề án nâng cao năng lực giám định hài cốt liệt sĩ trong chiến tranh sẽ hoàn thành vào hết quý I/2027. Sau khi kết thúc dự án, theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, Trung tâm Giám định ADN sẽ chuyển giao toàn bộ quy trình và giải pháp công nghệ giám định ADN thế hệ mới cho các đơn vị giám định ADN trên cả nước.

"Đây là nhiệm vụ rất quan trọng. Chúng tôi phải triển khai dự án một cách thận trọng, bảo đảm quy trình công nghệ sau khi chuyển giao có thể được các đơn vị tiếp nhận, vận hành hiệu quả và góp phần nâng cao năng lực giám định ADN của Việt Nam", ông Thành nhấn mạnh.

Theo ông Trần Trung Thành, mỗi mẫu hài cốt liệt sĩ là một bài toán khoa học riêng bởi điều kiện chôn cất, quy tập và bảo quản rất khác nhau giữa các địa phương.

Có những nghĩa trang nằm trên vùng đất khô ráo nhưng cũng có nhiều nơi ngập nước hàng chục năm, khiến mức độ phân hủy ADN khác biệt hoàn toàn. Điển hình như tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), đoàn công tác khai quật 965 phần mộ nhưng chỉ thu được 535 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện đưa vào giám định bước đầu. Điều đó cho thấy thách thức rất lớn đối với công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩở Việt Nam.

"Các anh hùng liệt sĩ hy sinh trong điều kiện chiến tranh, việc mai táng ban đầu thường rất sơ sài. Sau đó, hài cốt được quy tập về các nghĩa trang trên khắp cả nước, nơi có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng rất khác biệt. Ở khu vực miền núi, đất thường khô ráo, trong khi nhiều nghĩa trang ở Đồng bằng sông Cửu Long lại bị ngập nước trong nhiều năm. Những yếu tố đó khiến mức độ phân hủy ADN và đặc điểm của từng mẫu hài cốt rất khác nhau", ông Thành phân tích.

Theo ông Thành, chính sự đa dạng về điều kiện bảo quản tự nhiên khiến không thể kỳ vọng có ngay một giải pháp công nghệ có thể áp dụng đồng thời cho tất cả các mẫu hài cốt. "Để trả lời được câu hỏi công nghệ nào phù hợp nhất với từng nhóm mẫu, chúng tôi cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện quy trình trên cơ sở thực tiễn giám định", ông Thành cho biết.

Theo phân công hiện nay, các đơn vị giám định ADN trên cả nước sẽ xử lý khoảng 230.000 mẫu. Riêng trong chiến dịch cao điểm "500 ngày đêm", Trung tâm Giám định ADN sẽ thực hiện giám định 6.623 mẫu hài cốt liệt sĩ, đồng thời đang bảo quản hơn 10.000 mẫu hài cốt từ nhiều nghĩa trang trên cả nước.

Chia sẻ thêm với phóng viên, ông Vũ Anh Tuấn – Giám định viên, Trung tâm Giám định ADN cho biết, trí tuệ nhân tạo hiện chưa được ứng dụng rộng rãi trong giám định ADN liệt sĩ. Tuy nhiên, Trung tâm Giám định ADN đang từng bước tự động hóa toàn bộ quy trình, từ xử lý mẫu ban đầu, tách chiết ADN, giải trình tự, đến phân tích quan hệ huyết thống đều đang được phát triển theo hướng tự động hóa. Quy trình giám định một đợt mẫu hiện mất khoảng ba đến bốn tuần trong phòng thí nghiệm. “Chỉ có như vậy mới có thể giải quyết được bài toán khoảng 300.000 mẫu hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam", ông Tuấn cho biết.

Mệnh lệnh từ trái tim người 

Trong quá trình triển khai chiến dịch, đoàn công tác từng gặp nhiều trường hợp đặc biệt. Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn nhớ nhất đợt khai quật quy mô lớn tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), nơi phát hiện nhiều mộ tập thể có từ 7 hài cốt trở lên.

Theo ông Vũ Anh Tuấn, đây là những trường hợp rất khó xử lý. Theo quy định hiện nay, chúng tôi chưa được phép thực hiện giám định nhận dạng đối với các mẫu hài cốt tập thể. Đó cũng là một nỗi trăn trở của những người làm công tác giám định.

Với công nghệ SNP hiện nay, đây đã là phương pháp khai thác đơn vị di truyền nhỏ nhất trong nhân tế bào và là giải pháp tiên tiến nhất mà nhóm nghiên cứu đang triển khai. Do đó, mỗi kết luận giám định đều phải dựa trên cơ sở khoa học chặt chẽ. "Chúng tôi chỉ công bố kết quả khi có đủ bằng chứng khoa học. Mọi kết luận đều được xây dựng trên các mô hình thống kê, bảng tần suất di truyền và các thuật toán phân tích rất nghiêm ngặt, bởi mỗi kết quả đều ảnh hưởng trực tiếp đến một gia đình liệt sĩ", ông Tuấn nhấn mạnh.

Gắn bó với công tác giám định ADN nhiều năm, ông Vũ Anh Tuấn cho biết điều thôi thúc lớn nhất đối với những người làm nghề không chỉ là thành tựu khoa học mà còn là trách nhiệm tri ân những người đã hy sinh.

"Giá trị lớn nhất của công việc này là đền ơn đáp nghĩa, đây thực sự là mệnh lệnh từ trái tim. Mỗi lần trả lại tên cho một liệt sĩ, đưa các anh trở về với gia đình là niềm vui và động lực lớn nhất đối với chúng tôi", ông Tuấn xúc động nói.

Theo ông Tuấn, mỗi chuyến đi thực địa đều để lại những cảm xúc đặc biệt. "Mỗi lần đồng hành cùng các bác cựu chiến binh hay thân nhân liệt sĩ, tôi đều rất xúc động. Càng tiếp xúc, chúng tôi càng thấu hiểu những hy sinh to lớn của các thế hệ đi trước và sự mong mỏi của gia đình các liệt sĩ. Điều đó trở thành động lực để chúng tôi nỗ lực hơn, dù ở trong phòng thí nghiệm hay ngoài thực địa, với mong muốn hoàn thành công việc một cách tốt nhất", ông chia sẻ.

Ông Tuấn tâm sự, không chỉ những chuyến đi, chính những câu chuyện và lời kể của các cựu chiến binh cũng tiếp thêm động lực cho những người làm công tác giám định ADN. Có những câu nói, những hành động của các bác cựu chiến binh theo chúng tôi suốt nhiều năm và trở thành nguồn động viên rất lớn để tiếp tục theo đuổi công việc này.

Nhắc lại kỷ niệm sâu sắc nhất trong sự nghiệp, ông Tuấn cho biết: "Trường hợp đầu tiên tôi trực tiếp tham gia giám định danh tính liệt sĩ là vào năm 2006, đối với liệt sĩ Đinh Đình Bình, người từng chiến đấu tại cao điểm 1062 (núi Sơn Gà, tỉnh Quảng Nam cũ nay là thành phố Đà Nẵng). Điều tôi nhớ nhất là câu nói cuối cùng của bác trước khi hy sinh: 'Còn Bình thì còn điểm chốt.' Đến tận hôm nay, tôi vẫn luôn ghi nhớ câu nói ấy. Đó không chỉ là ký ức về một người lính đã hy sinh, mà còn là nguồn động lực để tôi và các đồng nghiệp tiếp tục bền bỉ theo đuổi hành trình tìm lại danh tính cho các liệt sĩ".

Theo kế hoạch, trong chiến dịch cao điểm 500 ngày đêm, Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học sẽ thực hiện giám định 6.623 mẫu hài cốt liệt sĩ còn lưu giữ tại đơn vị. Hiện Trung tâm đang bảo quản hơn 10.000 mẫu hài cốt từ nhiều nghĩa trang trên cả nước và sẽ triển khai đồng thời đối với tất cả các mẫu, không ưu tiên riêng địa phương nào.