Thay mặt Ban Bí thư, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã ký ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Chỉ thị 04-CT/TW xác định mục tiêu đến năm 2030 xây dựng hệ thống xuất bản tinh gọn, mạnh, chất lượng, hiện đại; đến năm 2045, Việt Nam có hệ thống xuất bản, truyền thông phát triển mạnh, đa dạng, hiện đại, đáp ứng tốt nhu cầu đọc, học, giải trí và hưởng thụ văn hoá tinh thần của Nhân dân trong kỷ nguyên mới; trở thành ngành kinh tế số.
Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội về Chỉ thị số 04-CT/TW.
Chỉ thị 04-CT/TW làm rõ hơn tinh thần của Nghị quyết 80: văn hóa không đứng ngoài phát triển, mà phải tham gia trực tiếp vào phát triển. Ảnh: Bảo Thoa
Khẳng định vai trò chiến lược của xuất bản
- Thưa ông, ngay sau Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, ông chia sẻ gì về ý nghĩa của việc ban hành Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư ?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Việc ban hành Chỉ thị 04-CT/TW ngay sau Nghị quyết 80-NQ/TW có ý nghĩa rất đặc biệt. Nếu Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra tầm nhìn lớn cho phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, thì Chỉ thị 04 chính là một bước triển khai rất cụ thể đối với một lĩnh vực then chốt của đời sống văn hóa, đó là xuất bản.
Đây không chỉ là sự nối tiếp về mặt văn kiện, mà còn là sự nối mạch về tư duy phát triển: từ chỗ khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần, động lực nội sinh, đến chỗ xác lập rõ một ngành cụ thể phải được tổ chức lại, nâng cấp lại để thực sự trở thành lực lượng kiến tạo tri thức, dẫn dắt thẩm mỹ, bồi đắp nhân cách và đồng thời đóng góp cho tăng trưởng mới của đất nước.
Nghị quyết 80-NQ/TW được Bộ Chính trị ban hành ngày 7/1/2026, còn Chỉ thị 04 được Ban Bí thư ký ngày 17/3/2026; khoảng cách thời gian rất ngắn ấy cho thấy quyết tâm chuyển rất nhanh từ tầm nhìn chiến lược sang hành động chuyên ngành. Đặc biệt, Chỉ thị 04-CT/TW không nhìn xuất bản theo nghĩa hẹp, chỉ là in sách hay làm sách mà xác định rất rõ xuất bản là “lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén”, là “bộ phận quan trọng của nền văn hóa”, có nhiệm vụ tích lũy, sáng tạo, truyền bá giá trị tinh thần, xây dựng nền tảng tri thức quốc gia, định hướng thẩm mỹ, nâng cao dân trí và phát huy giá trị con người Việt Nam.
Đồng thời, Chỉ thị 04-CT/TW cũng nhấn mạnh xuất bản phải đáp ứng nhu cầu đọc, học, giải trí của Nhân dân và giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị. Chính ở điểm này, Chỉ thị 04 làm rõ hơn tinh thần của Nghị quyết 80: văn hóa không đứng ngoài phát triển, mà phải tham gia trực tiếp vào phát triển.
Ở góc độ sâu hơn, Chỉ thị 04 còn là lời nhắc mạnh mẽ rằng trong kỷ nguyên số, bảo vệ nền tảng tư tưởng, phát triển con người và gia tăng sức mạnh mềm quốc gia không thể tách rời cuộc cạnh tranh về nội dung. Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của Chỉ thị 04 là đặt xuất bản trở lại đúng vị trí chiến lược của nó: không phải một lĩnh vực bên lề, mà là một mặt trận văn hóa, một ngành kinh tế nội dung, và một công cụ quan trọng để Việt Nam đi xa hơn bằng trí tuệ, bản sắc và bản lĩnh của mình.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội.
- Trên quan điểm của Chị thị 04, ông đánh giá ra sao về tiềm năng đóng góp của xuất bản vào tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh phát triển kinh tế số ?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng đây là một điểm mới rất đáng chú ý và cũng là một bước tiến về tư duy. Trong thời gian dài, chúng ta thường nhìn xuất bản chủ yếu từ góc độ nhiệm vụ chính trị, tư tưởng, giáo dục. Cách nhìn ấy không sai, nhưng chưa đủ. Trong bối cảnh hiện nay, xuất bản còn là một ngành công nghiệp nội dung, mà đã là công nghiệp nội dung thì nó có khả năng tạo ra giá trị gia tăng rất lớn. Mỗi cuốn sách, mỗi bộ dữ liệu nội dung, mỗi sản phẩm tri thức số không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn có thể trở thành tài sản kinh tế, tài sản sở hữu trí tuệ, và từ đó tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị của kinh tế số.
Chỉ thị 04-CT/TW đã xác định rõ xuất bản phải trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị; đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2045, hệ thống xuất bản Việt Nam trở thành ngành kinh tế số, với các doanh nghiệp xuất bản số có năng lực vươn ra toàn cầu. Tiềm năng ấy là rất lớn, bởi xuất bản không chỉ dừng ở sách in truyền thống.
Khi bước vào môi trường số, một nội dung có thể được khai thác dưới nhiều dạng: sách điện tử, sách nói, nền tảng học tập, cơ sở dữ liệu, sản phẩm bản quyền, xuất bản song ngữ, nội dung đa phương tiện, thậm chí trở thành chất liệu cho điện ảnh, trò chơi, giáo dục trực tuyến hay truyền thông sáng tạo. Lúc ấy, giá trị của xuất bản không còn nằm ở số lượng bản in, mà nằm ở khả năng tái sử dụng, tái phân phối và lan tỏa nội dung trên nhiều nền tảng.
Chính vì thế, Chỉ thị 04 mới đặt ra yêu cầu 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử, 80% cơ sở in có công nghệ hiện đại, đồng thời xây dựng sàn giao dịch điện tử cho sản phẩm xuất bản, cơ sở dữ liệu toàn ngành và mô hình nhà xuất bản số tiên tiến theo chuẩn quốc tế. Đó không phải là những chỉ tiêu kỹ thuật đơn thuần, mà là các điều kiện nền tảng để xuất bản bước vào nền kinh tế số thực sự.
Xây dựng doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh quốc tế
- Chỉ thị 04-XT/TW đặt mục tiêu đến năm 2045 xây dựng hệ thống xuất bản “đa dạng, hiện đại”. Theo ông, yếu tố “đa dạng” và “hiện đại” cần được triển khai như thế nào để vừa đáp ứng nhu cầu văn hóa, vừa phù hợp với xu thế công nghệ số hiện nay?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, “đa dạng” và “hiện đại” ở đây phải được hiểu theo nghĩa rất rộng, chứ không chỉ là nhiều đầu sách hơn hay áp dụng công nghệ mới hơn. “Đa dạng” trước hết là đa dạng về hệ giá trị, loại hình nội dung, nhóm công chúng, ngôn ngữ biểu đạt và phương thức tiếp cận. Đa dạng còn là đa dạng về chủ thể tham gia, tức là nhà nước giữ vai trò định hướng, nhưng phải mở rộng không gian sáng tạo cho doanh nghiệp, cho đội ngũ tác giả, dịch giả, biên tập viên, công nghệ, phát hành, thư viện, trường học và cộng đồng bạn đọc.
Còn “hiện đại”, theo tôi, không thể chỉ hiểu là số hóa bản PDF của một cuốn sách giấy. Hiện đại là thay đổi toàn bộ tư duy làm xuất bản, từ sản xuất nội dung, quản trị tòa soạn - nhà xuất bản, phân phối, bảo vệ bản quyền, tương tác với bạn đọc cho đến khai thác dữ liệu người dùng một cách văn minh và hợp pháp. Chỉ thị 04 đã nói rất rõ về việc phát triển xuất bản điện tử, xây dựng cơ sở dữ liệu toàn ngành, sàn giao dịch điện tử, mô hình nhà xuất bản số chuẩn quốc tế, chia sẻ dữ liệu với các cơ sở dữ liệu quốc gia và cắt giảm thủ tục hành chính để tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất - kinh doanh hiệu quả hơn.
- Để đưa xuất bản Việt Nam vươn ra toàn cầu theo Chỉ thị 04-CT/TW, theo ông, cần những giải pháp đột phá nào để xây dựng các doanh nghiệp xuất bản số đủ năng lực cạnh tranh quốc tế, đồng thời lan tỏa “sức mạnh mềm” văn hóa Việt Nam?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Muốn xuất bản Việt Nam vươn ra toàn cầu, phải thay đổi từ tư duy “đưa sách đi ra ngoài” sang tư duy “xây dựng doanh nghiệp nội dung có năng lực cạnh tranh quốc tế”. Hai việc này khác nhau rất nhiều. Nếu chỉ dừng ở việc mang sách đi hội chợ hay dịch được vài đầu sách tiêu biểu, đó mới là xúc tiến đơn lẻ. Còn nếu muốn cạnh tranh quốc tế thật sự, chúng ta phải có những doanh nghiệp xuất bản số mạnh về công nghệ, mạnh về quản trị bản quyền, mạnh về dữ liệu thị trường, mạnh về chuyển ngữ và đặc biệt là mạnh về năng lực kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ toàn cầu.
Vì thế, theo tôi, có mấy đột phá cần làm ngay. Thứ nhất, là đột phá về bản quyền và tài sản trí tuệ. Nếu không bảo vệ được bản quyền trong môi trường số, không tạo được thị trường mua bán quyền minh bạch, thì doanh nghiệp xuất bản Việt rất khó lớn. Thứ hai, là đột phá về dịch thuật và biên tập quốc tế. Muốn sách Việt ra thế giới, không thể chỉ dịch đúng chữ, mà phải dịch đúng tinh thần, đúng ngữ cảnh, đúng nhu cầu tiếp nhận của từng thị trường. Do đó, việc đào tạo đội ngũ dịch giả chuyên sâu theo chuẩn quốc tế như Chỉ thị nêu là rất trúng. Thứ ba, là đột phá về nền tảng công nghệ: phải có cơ sở dữ liệu ngành, sàn giao dịch điện tử, hệ sinh thái phân phối xuyên biên giới, và mô hình nhà xuất bản số tiên tiến để nội dung Việt có thể đi xa với chi phí hợp lý.
Xin cảm ơn ông!
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Đóng góp lớn nhất của xuất bản cho tăng trưởng không chỉ nằm ở doanh thu trực tiếp, mà còn ở chỗ nó tạo “hạ tầng mềm” cho nền kinh tế. Xuất bản tốt sẽ làm giàu vốn tri thức quốc gia, nâng chất lượng nguồn nhân lực, nâng năng lực sáng tạo xã hội, và nuôi dưỡng văn hóa học tập suốt đời.