Chuyển biến lớn về cấu trúc và phương thức vận hành
Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, tổ chức ngày 1/7/2026 tại Hà Nội, đồng chí Nguyễn Duy Ngọc, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương, Trưởng Ban Chỉ đạo sơ kết cho biết, việc sắp xếp đã giảm số đơn vị hành chính cấp tỉnh từ 63 xuống 34, giảm số đơn vị cấp xã từ 10.035 xuống còn 3.321 và kết thúc hoạt động của 696 đơn vị cấp huyện. Theo đồng chí Nguyễn Duy Ngọc, tổ chức lại bộ máy đã góp phần xác lập quy mô quản trị phù hợp, tối ưu hóa nguồn lực, giảm tầng nấc trung gian và hướng mạnh hoạt động của hệ thống về cơ sở.
Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV - Ảnh: Nhật Bắc
Kết quả ấy trước hết khẳng định quyết tâm chính trị và năng lực tổ chức thực hiện của toàn hệ thống. Bộ máy mới đã đi vào hoạt động ngay sau khi công bố, bảo đảm hoạt động liên tục, không để xảy ra khoảng trống quyền lực, không làm gián đoạn việc phục vụ người dân và doanh nghiệp. Việc phân định thẩm quyền giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã cũng từng bước rõ hơn, tạo cơ sở cá thể hóa trách nhiệm, hạn chế tình trạng chồng chéo, bỏ sót công việc hoặc đùn đẩy trách nhiệm.
Đáng chú ý, điểm thay đổi căn bản của mô hình chính quyền 3 cấp nằm ở vị trí, vai trò và khối lượng công việc của cấp xã.
Trước đây, chính quyền cấp xã chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ quản lý hành chính cơ sở. Trong mô hình mới, cấp xã trực tiếp đảm nhận một khối lượng lớn nhiệm vụ quản lý nhà nước, cung ứng dịch vụ công và giải quyết thủ tục hành chính cho người dân, doanh nghiệp.
Cấp xã đang thực hiện ít nhất 938 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền từ Trung ương. Trong số này, 859 nhiệm vụ được chuyển từ cấp huyện và 79 nhiệm vụ được phân cấp trực tiếp từ Trung ương. Bên cạnh đó, mỗi xã trung bình tiếp nhận khoảng 140 nhiệm vụ được phân cấp từ cấp tỉnh.
Sự thay đổi không dừng ở tên gọi hay cơ cấu tổ chức. Cấp xã đã trở thành cấp chính quyền trực tiếp xử lý phần lớn những công việc gắn với đời sống hằng ngày, hoạt động sản xuất, kinh doanh và quyền lợi thiết thân của người dân.
Đất đai, xây dựng, hộ tịch, tư pháp, tài chính, môi trường, công thương, văn hóa, an sinh xã hội đều là những lĩnh vực phức tạp, nhạy cảm và thường xuyên phát sinh tại cơ sở. Cán bộ cấp xã không còn chỉ làm nhiệm vụ tiếp nhận, chuyển hồ sơ hoặc thực hiện những công việc hành chính đơn giản. Họ phải trực tiếp thẩm định, quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả xử lý.
Việc đưa quyền lực và trách nhiệm quản trị về gần dân giúp công việc không còn phải đi qua nhiều tầng nấc; thời gian giải quyết có điều kiện được rút ngắn; trách nhiệm của cơ quan và cá nhân thực thi cũng dễ xác định hơn.
Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết ngày 1/7/2026, đồng chí Nguyễn Duy Ngọc cho biết, mức độ hài lòng của người dân đối với hoạt động của bộ máy đạt 83,08%; có 89,09% ý kiến ghi nhận về cơ bản không còn tình trạng công chức sách nhiễu, gây phiền hà. Kết quả này bước đầu phản ánh tác động của cải cách tổ chức bộ máy và chuyển đổi số đối với chất lượng phục vụ.
Thế nhưng, không thể chỉ nhìn vào tỷ lệ hồ sơ đúng hạn hoặc số lượng thủ tục trực tuyến để kết luận cấp xã đã đủ năng lực đảm nhận vai trò mới. Thực tế vận hành cho thấy, năng lực thực thi giữa các xã chưa đồng đều. Một số nơi còn thiếu cán bộ có chuyên môn sâu về đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp; hạ tầng công nghệ, dữ liệu dùng chung và phần mềm chuyên ngành chưa đồng bộ. Việc phân cấp ở một số lĩnh vực chưa gắn đầy đủ với nhân lực, kinh phí và công cụ thực hiện.
Cấp xã phải được xác định là trọng tâm hỗ trợ của toàn hệ thống, chứ không phải điểm cuối để tiếp nhận mọi nhiệm vụ được chuyển xuống.
Thẩm quyền phải đi cùng nguồn lực và trách nhiệm
Ngày 18/6/2026, tại cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu việc đánh giá phải toàn diện, khách quan và thực chất; không dừng ở kết quả sắp xếp tổ chức mà phải làm rõ chất lượng vận hành, hiệu quả hoạt động và khả năng đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Cấp xã đã trở thành cấp chính quyền trực tiếp xử lý phần lớn những công việc gắn với đời sống hằng ngày, hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Đối với cấp xã, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo, đánh giá chi tiết, cụ thể về năng lực thực thi ở cấp xã so với nhiệm vụ được phân giao, nhất là trong các lĩnh vực đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp, công thương, nông nghiệp, môi trường, các lĩnh vực văn hóa-xã hội… gắn với chỉ tiêu biên chế, số lượng cán bộ chuyên môn sâu, bố trí vị trí việc làm phù hợp với chuyên môn nghiệp vụ, yêu cầu thực tiễn. Xác định rõ những hạn chế, bất cập giữa quy định về một mô hình và khung phân cấp áp dụng trong thực tiễn địa phương khác nhau về trình độ phát triển, năng lực cán bộ, điều kiện địa lý và cơ sở hạ tầng giao thông, công nghệ thông tin (nhất là đối với cấp xã theo các nhóm địa bàn đô thị, thành phố lớn khác biệt khu vực nông thôn, miền núi). Đánh giá kỹ lưỡng về sự phù hợp giữa phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực (nhân lực, kinh phí); trong đó, phân bổ nguồn thu, nhiệm vụ chi của ngân sách xã so với nhiệm vụ của cấp xã, phường.
Trong phát biểu bế mạc Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Phân định rõ trách nhiệm giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã; bảo đảm 3 cấp vận hành thông suốt, phối hợp chặt chẽ, tương tác hiệu quả. Trung ương tập trung định hướng chiến lược, hoàn thiện thể chế, xây dựng các nền tảng dùng chung, phân bổ nguồn lực lớn và kiểm tra việc thực hiện”.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ rõ một yêu cầu có tính nền tảng đối với tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước: phân cấp phải đi liền với phân định trách nhiệm. Trung ương không thể tiếp tục giữ những công việc cụ thể thuộc thẩm quyền địa phương. Vai trò cốt lõi của Trung ương là xác lập tầm nhìn, hoạch định chiến lược, hoàn thiện thể chế, xây dựng các nền tảng dùng chung, phân bổ những nguồn lực lớn và kiểm tra việc tổ chức thực hiện. Cấp tỉnh phải thực sự trở thành cấp tổ chức thực hiện, điều phối nguồn lực và xử lý các vấn đề liên ngành, liên địa bàn. Đây là cấp trung gian nhưng không được trở thành “nấc trung chuyển” hành chính. Trách nhiệm của cấp tỉnh phải được thể hiện ở khả năng cụ thể hóa chủ trương, hướng dẫn thực hiện thống nhất, tháo gỡ vướng mắc và hỗ trợ cấp xã hoàn thành nhiệm vụ.
Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định: “Cấp xã là tuyến đầu của quản trị công, trực tiếp thực thi, phục vụ Nhân dân, xử lý, giải quyết mọi vấn đề phát sinh từ thực tiễn cuộc sống, nhu cầu của người dân và doanh nghiệp”.
Chỉ đạo này xác định rõ vị trí của cấp xã trong mô hình mới. Cấp xã không còn là cấp hành chính chủ yếu làm nhiệm vụ thừa hành, mà trở thành chủ thể trực tiếp của quản trị công tại cơ sở. Đây là nơi chính sách được chuyển hóa thành kết quả, quyền lực công tiếp xúc trực tiếp với người dân và cũng là nơi uy tín, hiệu quả của bộ máy được kiểm chứng hằng ngày.
Sau hơn một năm, mô hình chính quyền 3 cấp đã chứng minh hướng đi đúng qua việc giảm tầng nấc, mở rộng không gian phát triển, đẩy mạnh phân quyền và đưa hoạt động quản trị gần người dân hơn. Nhưng chặng đường tiếp theo khó khăn hơn, bởi yêu cầu không còn nằm ở thay đổi sơ đồ tổ chức mà ở thay đổi chất lượng công vụ.
Để bộ máy thật sự tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả, phải bắt đầu từ việc làm cho cấp xã đủ mạnh, với đội ngũ cán bộ đúng chuyên môn, thẩm quyền gắn với trách nhiệm, cùng kinh phí, dữ liệu và công cụ thực hiện phù hợp. Khi cấp xã giải quyết công việc nhanh hơn, minh bạch hơn, sát thực tế hơn; khi người dân và doanh nghiệp được phục vụ thuận lợi hơn, mô hình chính quyền 3 cấp mới thực sự hoàn thành mục tiêu chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển.
Trung ương không làm thay địa phương; cấp tỉnh không ôm giữ việc cấp xã có thể làm tốt; khi công việc của cấp xã còn khó thực thi, khi chưa bảo đảm thẩm quyền, nhân lực, tài chính, dữ liệu, công cụ và hướng dẫn thì cấp tỉnh có trách nhiệm tháo gỡ và giải quyết, không để tồn đọng. Năng lực thực thi của cấp xã, sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp là thước đo hiệu quả hoạt động của cả hệ thống.
(Trích phát biểu bế mạc Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm).