Chống sa mạc hóa và hạn hán: Thích ứng để phát triển kinh tế xanh

Ngày 17/6 hằng năm được Liên hợp quốc lựa chọn là Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán. Đây là dịp để cộng đồng quốc tế nhìn nhận nghiêm túc về hiểm họa của tình trạng suy thoái đất, đồng thời tìm kiếm những giải pháp bền vững nhằm bảo vệ hệ sinh thái toàn cầu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, việc chủ động ứng phó, chuyển hóa thách thức thành cơ hội phát triển kinh tế xanh đang là hướng đi chiến lược của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Chủ động thích ứng, đổi mới phương thức sản xuất 

Tại Việt Nam, tình trạng hoang mạc hóa và suy thoái đất đang ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Học tập kinh nghiệm quốc tế và căn cứ vào thực tiễn địa phương, các bộ, ngành và địa phương đã chủ động triển khai nhiều giải pháp công nghệ nhằm bảo vệ quỹ đất và duy trì sinh kế bền vững cho nhân dân.

Với đặc điểm địa hình chủ yếu là đồi núi, đồng bằng ven biển chỉ chiếm 22,4% diện tích tự nhiên, khí hậu lại khô hạn, khắc nghiệt và ít mưa, phía nam tỉnh Khánh Hoà (tỉnh Ninh Thuận cũ) được đánh giá là địa phương có điều kiện tự nhiên "khó" nhất cả nước. Với lượng mưa thấp nhất cả nước, mô hình tưới tiết kiệm (tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa) đã được áp dụng rộng rãi trên các cây trồng chủ lực như nho, táo, măng tây và nha đam. Giải pháp này giúp tiết kiệm từ 30% - 50% lượng nước tưới, hạn chế tình trạng bốc hơi và rửa trôi đất, đồng thời tối ưu hóa lượng phân bón, nâng cao năng suất cây trồng rõ rệt. Nhờ đó, những vùng đất cát, đất xám bạc màu từng bước được phủ xanh, bảo đảm an ninh lương thực và nâng cao thu nhập cho người nông dân.

Cùng với đó, ngành công nghiệp năng lượng tái tạo đã tạo nên một bước ngoặt lớn trong chiến lược ứng phó với sa mạc hóa. Việc tận dụng lợi thế khí hậu tại các vùng khô hạn để phát triển các dự án điện mặt trời, điện gió không chỉ đóng góp sản lượng lớn cho lưới điện quốc gia, mà còn tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ cho các địa phương khó khăn.

Theo Quy hoạch điện VIII, khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên được xác định là những vùng động lực cốt lõi, sở hữu tiềm năng lớn nhất cả nước để bứt phá về năng lượng tái tạo. Trong đó, tỉnh Gia Lai nổi lên là một điểm sáng nhờ quỹ đất rộng và định hướng kinh tế xanh. Tỉnh Gia Lai có bức xạ mặt trời trung bình từ 4,6 - 5,2 kWh/m2/ngày cùng số giờ nắng đạt 1.900 - 2.200 giờ mỗi năm, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các dự án điện mặt trời. Bên cạnh đó, tốc độ gió trung bình từ 6 - 7 m/s mở ra dư địa phát triển lớn cho các dự án điện gió trên địa bàn. Đặc biệt, địa phương còn sở hữu đường bờ biển dài khoảng 134 km, tạo lợi thế đáng kể để phát triển điện gió ngoài khơi trong tương lai.

Đáng chú ý, xu hướng phát triển điện mặt trời mái nhà theo mô hình "tự sản", "tự tiêu" tại Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ. Việc lắp đặt các tấm năng lượng không chỉ tiết kiệm chi phí, cản bức xạ nhiệt giúp giảm nhiệt độ mái nhà từ 2 - 3 độ C, mà còn tạo lợi thế cho doanh nghiệp khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đang ưu tiên các tiêu chí xanh, giảm phát thải.

Huy động nguồn lực cho mục tiêu tăng trưởng xanh

Để hiện thực hóa các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu, đặc biệt là mục tiêu đạt mức phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050, Việt Nam đã và đang tích cực huy động các nguồn lực trong và ngoài nước thông qua một hệ thống chính sách và chương trình hành động đồng bộ. Các chương trình hành động quốc gia về phòng, chống sa mạc hóa giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được cụ thể hóa bằng những đề án trọng điểm, tập trung vào việc quản lý bền vững tài nguyên đất, nguồn nước và bảo vệ, phát triển rừng.

Minh chứng rõ nét nhất là việc triển khai Đề án "Trồng một tỷ cây xanh giai đoạn 2021 - 2025" và tiếp tục được lồng ghép sâu rộng vào Quy hoạch lâm nghiệp quốc gia 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Sau 5 năm triển khai, Việt Nam đã trồng được hơn 1,4 tỷ cây xanh, vượt gần 44% mục tiêu ban đầu. Thành quả này không chỉ thể hiện sự nỗ lực của các cấp, các ngành mà còn là minh chứng cho tinh thần đồng lòng của người dân trong hành động xanh hóa đất nước.

Tại các tỉnh khu vực miền Trung và Tây Nguyên, hàng vạn hecta rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng chắn cát ven biển đã được trồng mới và phục hồi. Những "vành đai xanh" này đóng vai trò quyết định trong việc giữ đất, giữ nước ngầm, ngăn chặn tình trạng cát bay, cát chảy xâm thực vào đất nông nghiệp - vốn là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hoang mạc hóa cục bộ.

Cùng với đó, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng dành nguồn lực lớn để hỗ trợ người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn, áp dụng sinh kế bền vững gắn với bảo vệ rừng tự nhiên.

Trên bình diện quốc tế, Việt Nam đã khẳng định vị thế là một thành viên chủ động, có trách nhiệm khi thúc đẩy hợp tác sâu rộng để tiếp nhận chuyển giao công nghệ và khơi thông nguồn vốn tài chính xanh. Việc ký kết Tuyên bố chính trị thiết lập Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) giúp Việt Nam tiếp cận nguồn tài chính cam kết ban đầu trị giá hàng tỷ USD từ các đối tác quốc tế, hoàn thiện hạ tầng truyền tải điện, phát triển năng lượng sạch và giảm dần điện than.

Có thể khẳng định, công cuộc ứng phó với sa mạc hóa và biến đổi khí hậu tại Việt Nam không còn là cuộc chiến phòng thủ thụ động. Bằng tư duy đổi mới, sự chủ động về mặt công nghệ và quyết tâm chính trị cao độ, chúng ta đang biến thách thức thành cơ hội, biến những dải cát bỏ hoang thành động lực phát triển kinh tế xanh, vững vàng khẳng định vị thế và trách nhiệm của Việt Nam trên bản đồ phát triển bền vững toàn cầu.

Ngày 17/6 hằng năm được Liên hợp quốc lựa chọn là Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán nhằm nâng cao nhận thức toàn cầu về bảo vệ tài nguyên đất, phục hồi hệ sinh thái và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Năm 2026, Ban Thư ký Công ước chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc phát động hưởng ứng với chủ đề "Rangelands: Recognize. Respect. Restore" - "Nhận diện tài nguyên đất - Trân trọng thiên nhiên xanh - Phục hồi hệ sinh thái".