Trong bối cảnh không gian số ngày càng phát triển mạnh mẽ, việc định hình chuẩn mực ứng xử văn hóa vừa mang tính định hướng vừa đòi hỏi những công cụ đủ mạnh để nhận diện, giám sát và điều chỉnh hành vi.
Đáng chú ý, trong Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành đã bước đầu khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và các giải pháp công nghệ trong phát hiện, xử lý nội dung vi phạm, mở ra cách tiếp cận mới trong quản trị không gian mạng.
Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Vũ Hoàng Liên - Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam về vai trò của công nghệ, đặc biệt là AI, trong việc hỗ trợ thực thi các chuẩn mực ứng xử, cũng như những thách thức đặt ra khi cân bằng giữa kiểm soát nội dung và bảo đảm quyền tự do biểu đạt trên môi trường số.
Ông Vũ Hoàng Liên - Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam
Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số đặt ra nhiều chuẩn mực cụ thể. Theo ông, đâu là thách thức lớn nhất để những chuẩn mực này thực sự đi vào đời sống?
Ông Vũ Hoàng Liên: Trong quy tắc ứng xử, việc xác định các tiêu chí là yêu cầu tiên quyết. Cần làm rõ thế nào là thông tin vi phạm, mức độ vi phạm và đặc biệt là mức độ tác động tiêu cực của từng hành vi. Đây là cơ sở quan trọng để triển khai các hoạt động giám sát, phát hiện và xử lý.
Trên cơ sở các tiêu chí đã được thiết lập, việc giám sát, tìm kiếm và nhận diện các thông tin, hành vi trên môi trường mạng có dấu hiệu vi phạm hoặc gây ảnh hưởng tiêu cực mới có thể được thực hiện một cách hiệu quả.
Hiện nay, có hai hướng tiếp cận chính. Thứ nhất, dựa vào con người, thông qua sự tham gia của cộng đồng, cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm, bao gồm cả người dân, cộng tác viên và tình nguyện viên. Đây là một trong những giải pháp quan trọng.
Thứ hai, ứng dụng công nghệ. Các công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng hỗ trợ phân tích và nhận diện thông tin. Tuy nhiên, môi trường số hiện nay chứa đựng nhiều loại hình nội dung khác nhau như văn bản, âm thanh, hình ảnh, video, đòi hỏi công nghệ phải có khả năng xử lý đa dạng và đối chiếu với các tiêu chí đã đặt ra.
Trên thực tế, đây là thách thức lớn, nhất là đối với các nội dung hình ảnh và video, khi việc phân tích để xác định mức độ vi phạm và tác động không hề đơn giản.
Sau quá trình giám sát và phát hiện, việc xử lý đặt ra yêu cầu phân định rõ giữa quy tắc ứng xử và quy định pháp luật. Quy tắc ứng xử không phải là công cụ xử phạt, mà là hệ thống chuẩn mực được cộng đồng thừa nhận. Việc xử phạt thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật.
Vì vậy, hiệu quả xử lý phụ thuộc lớn vào vai trò của cộng đồng, thông qua sự đồng thuận trong nhận diện hành vi vi phạm, đánh giá mức độ ảnh hưởng và thúc đẩy các hành động phù hợp. Việc tổ chức, phát huy sức mạnh cộng đồng và xây dựng sự thống nhất nhận thức vì vậy vẫn là một thách thức đáng kể.
Tại khoản 2, điều 6 Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số khuyến khích sử dụng AI, phân tích dữ liệu để phát hiện nội dung vi phạm. Theo ông, công nghệ có thể đóng vai trò như thế nào trong việc hỗ trợ phát hiện và điều chỉnh các hành vi lệch chuẩn?
Ông Vũ Hoàng Liên: Công nghệ được xác định là công cụ quan trọng cần được khai thác hiệu quả, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) nổi lên với nhiều tiềm năng ứng dụng trong quản trị nội dung số.
Tuy nhiên, việc triển khai không thể chỉ dựa vào AI mà cần sự kết hợp đồng bộ của nhiều giải pháp công nghệ khác như hệ thống quản lý người dùng, công cụ tìm kiếm, nền tảng phân phối và sắp xếp thông tin. Sự phối hợp này nhằm bảo đảm khả năng phát hiện nội dung vi phạm, xác định nguồn phát tán, phạm vi lan truyền và các đối tượng liên quan.
Trong hệ thống đó, AI giữ vai trò trọng tâm ở khâu phân tích, cho phép nhận diện bản chất nội dung số trên nhiều định dạng như văn bản, âm thanh, hình ảnh, video, từ đó đối chiếu với các tiêu chí để đánh giá mức độ vi phạm và tác động.
Tuy nhiên, trước khi tiến hành phân tích, cần có các công cụ hỗ trợ thu thập dữ liệu, theo dõi quá trình lan truyền, xác định mức độ ảnh hưởng và phát hiện các biểu hiện bóp méo hoặc khuếch tán thông tin. Điều này cho thấy bài toán không nằm ở một nội dung đơn lẻ mà là một hệ sinh thái thông tin với nhiều hành vi và dạng thức khác nhau.
Do đó, AI cần được đặt trong tổng thể các giải pháp công nghệ để phát huy hiệu quả. Đồng thời, việc phát triển và ứng dụng AI phải gắn với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, đặc biệt về ngôn ngữ và dữ liệu, nhằm bảo đảm tính chủ động và phù hợp, hạn chế sự phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ bên ngoài.
Một vấn đề được quan tâm là làm thế nào để kiểm soát nội dung vi phạm mà không ảnh hưởng đến quyền tự do biểu đạt. Theo ông, Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số cần được vận dụng ra sao để cân bằng hai yếu tố này?
Ông Vũ Hoàng Liên: Trước hết, cần nhận diện rõ mối quan hệ giữa quy định pháp luật và quy tắc ứng xử. Đây là hai hệ thống có nguyên tắc khác nhau nhưng trong thực tiễn tồn tại sự giao thoa.
Khi một hành vi cụ thể phát sinh trên môi trường mạng, có thể đồng thời thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật và liên quan đến quy tắc ứng xử. Vì vậy, việc xác định cơ chế áp dụng phù hợp theo quy định pháp luật hay theo quy tắc ứng xử là yêu cầu then chốt.
Đây cũng là khâu phức tạp nhất. Khi ranh giới này được xác định rõ, quá trình xử lý sẽ trở nên minh bạch và hiệu quả hơn.
Hiện nay, nhiều hành vi như lừa đảo, xúc phạm danh dự, gây rối hoặc làm nhiễu loạn thông tin đã được điều chỉnh bằng các quy định pháp luật với chế tài cụ thể. Trong khi đó, quy tắc ứng xử giữ vai trò định hướng, thiết lập chuẩn mực hành vi, góp phần hình thành môi trường số lành mạnh, an toàn.
Hiệp hội Internet Việt Nam sẽ ưu tiên những giải pháp nào cả về công nghệ và cơ chế thực thi để Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số thực sự phát huy hiệu quả trong thời gian tới, thưa ông?
Ông Vũ Hoàng Liên: Trước hết, hiệp hội tiếp tục hoàn thiện hệ thống quy định pháp lý, bảo đảm đầy đủ, rõ ràng nhằm hạn chế các hành vi vi phạm. Thứ hai, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến và vận động để quy tắc ứng xử được triển khai hiệu quả trong thực tiễn. Thứ ba, huy động sự tham gia của các tổ chức, doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực công nghệ thông tin, truyền thông và nội dung số, lực lượng giữ vai trò quan trọng trong việc triển khai các giải pháp. Thứ tư, theo dõi sát diễn biến thực tế trong quá trình áp dụng quy tắc ứng xử và các quy định pháp luật để kịp thời cập nhật, điều chỉnh; đồng thời có biện pháp hỗ trợ người tham gia không gian mạng, nhất là các trường hợp vi phạm do thiếu hiểu biết hoặc bị tác động.
Mục tiêu cuối cùng là xây dựng môi trường số lành mạnh, an toàn.
Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có Quyết định số 423/QĐ-BVHTTDL ngày 5/3/2026 Ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số, quy định quy tắc ứng xử văn hóa của cá nhân, tổ chức khi tham gia hoạt động trên môi trường số.