Chuyên gia chia sẻ kinh nghiệm từ Trung Quốc
Tăng trưởng kinh tế nhanh, nhu cầu điện liên tục gia tăng và áp lực cân bằng hệ thống đang đặt ngành điện Việt Nam trước ngã rẽ mang tính quyết định. Trong bức tranh đó, lưu trữ năng lượng không còn là giải pháp bổ trợ, mà dần trở thành cấu phần hạ tầng then chốt, gắn trực tiếp với an ninh năng lượng và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Trao đổi tại Diễn đàn thực hiện hóa các mục tiêu của Nghị quyết 70 diễn ra ngày 21/1, ông Qiang Wang, Chủ tịch Công ty Công nghệ Kỹ thuật số Neovest NANGJIN cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để tận dụng công nghệ lưu trữ năng lượng như một đòn bẩy chiến lược, không chỉ cho thị trường nội địa mà còn cho toàn khu vực Đông Nam Á.
Ông Qiang Wang - Chủ tịch Công ty Công nghệ Kỹ thuật số Neovest NANGJIN. Ảnh: P.C
Theo ông Qiang Wang, sự mất cân đối cung - cầu điện đang ngày càng rõ nét tại Việt Nam, trong khi hệ thống điện phải đồng thời gánh vác mục tiêu tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch xanh. Trong Quy hoạch Điện VIII và Quy hoạch VIII điều chỉnh, Chính phủ Việt Nam đã chính thức đưa lưu trữ năng lượng vào lộ trình phát triển điện trung và dài hạn.
Đáng chú ý, trong bản điều chỉnh năm 2025, mục tiêu lưu trữ năng lượng điện hóa được nâng lên 10 - 16,3 GW vào năm 2030 và gần 96 GW vào năm 2050. Những con số này cho thấy, Việt Nam đã xác định rõ lưu trữ năng lượng không còn là công nghệ bổ trợ, mà là hạ tầng cốt lõi của hệ thống điện tương lai.
Đến cuối năm 2024, tổng công suất lắp đặt hệ thống điện Việt Nam đạt khoảng 85 GW, thuộc nhóm cao nhất ASEAN, trong khi nhu cầu điện tiếp tục tăng khoảng 10% mỗi năm. Trong bối cảnh đó, lưu trữ năng lượng tác động trực tiếp đến ổn định giá điện, khả năng chống chịu của sản xuất công nghiệp và vị thế chiến lược của Việt Nam trong cuộc cạnh tranh xanh toàn cầu.
Trung Quốc hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về triển khai hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS). Tuy nhiên, theo ông Qiang Wang, đằng sau quy mô đó là một quá trình điều chỉnh tư duy sâu sắc.
Giai đoạn đầu, Trung Quốc từng đối mặt với thực trạng “xây nhưng không khai thác hiệu quả” do lưu trữ năng lượng chủ yếu được triển khai theo mệnh lệnh chính sách. Bước ngoặt chỉ đến khi các mô hình doanh thu có thể tài trợ được hình thành, bao gồm kinh doanh chênh lệch giá điện, cung cấp dịch vụ phụ trợ và thanh toán công suất.
Những cơ chế này đã mở khóa các động lực kinh tế, cho phép lưu trữ năng lượng tham gia trực tiếp vào điều tiết lưới điện và cân bằng hệ thống. Trên cơ sở đó, các doanh nghiệp Trung Quốc tham gia sâu vào toàn bộ vòng đời dự án, từ phát triển, đấu nối đến vận hành số hóa.
Một ví dụ điển hình là dự án BESS grid-forming công suất 200 MW/400 MWh tại một nút truyền tải then chốt, sử dụng pin LFP làm mát bằng chất lỏng, tuổi thọ lên tới 12.000 chu kỳ, bảo đảm vận hành ổn định trong khoảng 20 năm. Với thời gian phản ứng chỉ 20 mili-giây, hệ thống có khả năng hỗ trợ điện áp, tần số, hấp thụ dao động và thậm chí thực hiện khởi động đen, giúp khôi phục hệ thống trong các tình huống mất điện diện rộng.
Việt Nam với địa hình rất thuận lợi cho điện gió và điện mặt trời đang được tích hợp nhanh, những năng lực này đặc biệt phù hợp để giải quyết thách thức lớn nhất của năng lượng tái tạo: tính gián đoạn và biến động.
Để tối ưu hiệu quả, Công ty Neovest Energy Digital Technology triển khai nền tảng quản lý và điều khiển thông minh “ALL IN ONE”, ứng dụng công nghệ song sinh số (digital twin), cho phép giám sát toàn vòng đời dự án, cảnh báo sớm sự cố và tối ưu vận hành.
Thông qua phối hợp điện toán đám mây và xử lý dữ liệu lớn theo thời gian thực, nền tảng này giúp tăng mức độ minh bạch tài sản lên tới 90% và giảm chi phí thẩm định của các tổ chức tài chính khoảng 70%.
Đặc biệt, việc tối ưu sạc - xả dựa trên AI không chỉ giúp tăng doanh thu hằng năm khoảng 10%, mà còn kéo dài tuổi thọ pin và thiết bị chính thêm khoảng 15%. Tại Trung Quốc, các tài sản lưu trữ năng lượng vì thế đã chuyển từ trung tâm chi phí thành trung tâm lợi nhuận, nhờ giá trị ngày càng lớn đối với lưới điện.
Nhiều cơ hội cho Việt Nam
Theo ông Qiang Wang, Việt Nam có cơ hội thực sự để bỏ qua giai đoạn thử - sai kéo dài, tiến thẳng tới một hệ sinh thái lưu trữ năng lượng tiên tiến. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự cộng hưởng đồng thời của ba yếu tố là công nghệ, vốn và cơ chế thị trường.
Lưu trữ năng lượng là cam kết tỉnh táo của con người với tương lai. Ảnh minh họa
Về chính sách, cần thiết lập cơ chế trả tiền công suất và khuyến khích chênh lệch giá thị trường giao ngay, xác định rõ lưu trữ năng lượng là nguồn lực linh hoạt với cơ chế thanh toán minh bạch, đủ sức hấp dẫn vốn dài hạn.
Về công nghệ, bên cạnh pin lithium, Việt Nam cần chủ động nghiên cứu các giải pháp lưu trữ dài hạn như lưu trữ khí nén (CAES) và pin dòng, phù hợp cho các khu vực đảo ven biển và vùng núi.
Về vốn, theo phân tích của nhóm nghiên cứu, một dự án lưu trữ phía lưới được thiết kế tốt, trong khuôn khổ thị trường hợp lý, có thể đạt IRR trên 9%, với thời gian hoàn vốn dưới 10 năm. Trên cơ sở đó, NEOVEST và các đối tác dự kiến đồng sáng lập quỹ lưu trữ năng lượng trị giá 100 triệu USD tại Việt Nam, nhằm triển khai 3 - 5 dự án kiểu mẫu đầu tiên.
Ông Qiang Wang đề xuất, xây dựng sự liên kết cho tương lai năng lượng Việt Nam: Chính phủ - doanh nghiệp - vốn. Theo đó, Chính phủ cần trao cho lưu trữ năng lượng vị thế pháp lý độc lập và sự ổn định chính sách; nhà đầu tư cần hướng tới tạo giá trị dài hạn; còn các đối tác công nghệ cần thúc đẩy nội địa hóa giải pháp phù hợp với lưới điện Việt Nam.
“Lưu trữ năng lượng là cam kết của chúng ta với tương lai. Những gì chúng tôi mang đến không chỉ là MW và MWh, mà là cam kết vốn 100 triệu USD, lộ trình cho 3 - 5 năm dự án kiểu mẫu và thiện chí hợp tác thực chất thông qua công nghệ, vốn và vận hành”, ông Qiang Wang nhấn mạnh.
Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang trở thành cuộc cạnh tranh cho quyền phát triển dài hạn, những quyết định hôm nay sẽ định hình năng lực năng lượng của ngày mai không chỉ cho Việt Nam, mà cho cả khu vực Đông Nam Á.