Trong tiến trình hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam, vấn đề tham gia trực tiếp của các nhà sản xuất điện, hoàn thiện hành lang pháp lý cho cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cùng giải pháp tiết kiệm năng lượng đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đòi hỏi sự đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn vận hành.
Bài toán thu hút nhà đầu tư năng lượng tái tạo
Chia sẻ tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 diễn ra vào ngày 10/11, ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh cho biết, theo lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam, hệ thống đã trải qua bước phát triển cạnh tranh và hiện đang nằm trong giai đoạn phát triển thị trường bán buôn cạnh tranh. Các quy định kỹ thuật như nguyên tắc chào giá (bidding) hay chia khung thời gian chào giá từng block 30 phút đã được đưa vào vận hành thực tế trong một thời gian dài.
Phiên Toạ đàm trao đổi tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia 2026.
Tuy nhiên, thị trường điện hiện nay đang phải đối mặt với hai bài toán mấu chốt liên quan đến sự tham gia của các đơn vị sản xuất điện. Báo cáo của Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho thấy, hiện chưa đến một nửa các nhà sản xuất điện tham gia trực tiếp vào thị trường điện. Phần lớn các đơn vị cung cấp điện còn lại thực hiện thông qua hoạt động mua bán điện trực tiếp (DPPA) chứ không tham gia chào giá trực tiếp.
Đáng chú ý, ông Hà Đăng Sơn chia sẻ, các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời... sở hữu ưu thế lớn khi chào giá trên thị trường cạnh tranh nhưng nhà đầu tư năng lượng tái tạo vẫn xuất hiện tâm lý e ngại và chưa chủ động tham gia vào thị trường điện.
Ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh.
Trước thực tế đó, quá trình xây dựng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) của Bộ Công Thương đã hướng tới hai mục tiêu quan trọng.
"Cơ chế này giúp giải quyết bài toán về khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng (Bankability) của các dự án...Cơ chế DPPA tạo điều kiện hình thành thêm các bên mua điện độc lập (off-taker). Trong vai trò mới, các bên mua điện này phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu hệ thống tương tự EVN, bao gồm việc chi trả các chi phí liên quan đến truyền tải, phân phối, điều độ hệ thống và các dịch vụ phụ trợ," ông Hà Đăng Sơn cho biết.
Bên cạnh đó, cơ chế DPPA được xây dựng dựa trên nguyên tắc giá điện phải phản ánh đúng và đủ chi phí thực tế của hệ thống, tuân thủ đúng tinh thần của Nghị quyết số 70 NQ/TW. Việc tính đúng, tính đủ giúp tránh tình trạng bù giá chéo cho các nhà đầu tư nước ngoài khi mua điện sạch. Đặc biệt, đối với các ngành công nghiệp phụ tải cao như sản xuất bán dẫn (semiconductor), yêu cầu không dừng lại ở tiêu chuẩn điện sạch mà còn đòi hỏi chất lượng điện năng khắt khe hơn nhiều so với các ngành công nghiệp thông thường.
Theo ông Hà Đăng Sơn, do đặc thù là dạng cung cấp điện chất lượng cao, giá thành sản xuất và các chi phí dịch vụ phụ trợ liên quan sẽ có sự khác biệt. Để bảo đảm độ tin cậy và chất lượng điện năng cho các ngành công nghiệp kỹ thuật cao này, cơ chế DPPA cũng tính đến phương án mở rộng để tích hợp thêm giá của nguồn điện khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).
Liên quan đến mô hình DPPA, thực tiễn từ Malaysia cho thấy về bản chất mô hình mua bán điện trực tiếp của nước này không có sự khác biệt so với Việt Nam. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ hệ thống điện Malaysia phụ thuộc nhiều vào nguồn khí nội địa tự sản xuất có giá thành thấp hơn đáng kể so với việc phải phụ thuộc vào nguồn khí nhập khẩu.
Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả
Bên cạnh bài toán vận hành thị trường điện, việc nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực đầu tư hạ tầng. Ông Hà Đăng Sơn cho biết, hiện nay, mục tiêu tiết kiệm năng lượng từ 8 - 10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc trong giai đoạn đến năm 2030. Nếu chỉ số này được nâng lên mức 15 - 20%, áp lực về đầu tư xây dựng các nguồn điện mới cũng như hệ thống lưới truyền tải sẽ giảm đi đáng kể, kéo theo sự giảm nhẹ áp lực huy động nguồn vốn đầu tư.
"Báo cáo nghiên cứu năm 2023 do Cục Năng lượng Đan Mạch (DEA) và Chương trình Hợp tác Đối tác Năng lượng Việt Nam - Đan Mạch (DEPP3) phối hợp với Bộ Công Thương thực hiện đã chỉ ra rằng, việc nâng cao mục tiêu tiết kiệm năng lượng có thể giúp giảm từ 15 - 20% nhu cầu vốn đầu tư cho toàn ngành điện," ông Hà Đăng Sơn cho biết.
Nhằm hiện thực hóa các mục tiêu trên, dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) trình Quốc hội ngày 20/10 đang tập trung vào một số nội dung pháp lý quan trọng. Bên cạnh việc bổ sung chương trình chứng chỉ năng lượng tái tạo (RECS), dự thảo Luật hướng tới việc luật hóa cơ chế chi trả cho hoạt động quản lý nhu cầu điện (DSM/DR). Đây là cơ chế nhằm bảo đảm các đơn vị chủ động tiết giảm điện năng và phụ tải trong các thời điểm cao điểm sẽ được chi trả mức đền bù phù hợp với phần công suất đã cắt giảm.
Cùng với đó, các quy định liên quan đến khung giờ cao điểm cũng đang được điều chỉnh nhằm bảo đảm sự tương thích giữa nhu cầu phụ tải thực tế với chi phí sản xuất, phản ánh đúng chi phí hệ thống đã bỏ ra.
Ông Hà Đăng Sơn cũng cho biết thêm, Luật số 77/2025/QH15 về sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, được Quốc hội Việt Nam thông qua vào ngày 18/6/2025 đã quy định các cơ chế chính sách về Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Hiện nay, cơ chế vận hành và các nguồn vốn của Quỹ này đang trong quá trình lấy ý kiến tham vấn, dự kiến văn bản hướng dẫn chi tiết sẽ được ban hành trong tháng 11/2026.
Theo chuyên gia, rào cản lớn nhất đối với các doanh nghiệp khi đầu tư vào tiết kiệm năng lượng hiện nay là khả năng tiếp cận nguồn vốn. Khác với các dự án điện mặt trời mái nhà có thể đo đếm lượng điện phát ra qua công tơ, hiệu quả của các giải pháp tiết kiệm điện đòi hỏi phải thông qua quá trình so sánh, đối chứng và đánh giá dựa trên đường cơ sở (baseline) cụ thể. Vì thế, việc luật hóa các quy chuẩn này sẽ tạo cơ sở pháp lý để phát triển mô hình các công ty dịch vụ năng lượng (ESCO), từ đó hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp kỹ thuật và nguồn vốn đầu tư phù hợp.
Việc hoàn thiện thị trường điện bán buôn cạnh tranh song hành cùng bài toán tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng chính là nền tảng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và phát triển kinh tế bền vững. Để các chính sách thực sự đi vào cuộc sống, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trong việc hiện thực hóa các mô hình tài chính, kỹ thuật hiện đại, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên trong tiến trình chuyển dịch năng lượng.
Theo chuyên gia, nâng cao hiệu quả thị trường điện bán buôn cạnh tranh và đẩy mạnh tiết kiệm năng lượng là giải pháp trọng tâm để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Việc tháo gỡ rào cản cơ chế DPPA giúp thu hút vốn đầu tư và đáp ứng nhu cầu nguồn điện chất lượng cao cho các ngành công nghiệp mũi nhọn.