Công nghệ hỗ trợ kiểm soát an toàn thực phẩm
Tại Họp báo thường kỳ tháng 1/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ diễn ra ngày 29/1/2026, phóng viên đã nêu câu hỏi về vai trò của khoa học và công nghệ trong hỗ trợ kiểm soát an toàn thực phẩm, cũng như các giải pháp, công cụ công nghệ giúp người dân hạn chế rủi ro khi lựa chọn, sử dụng thực phẩm, đặc biệt trong dịp Tết.
TS. Trần Hậu Ngọc - Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ). Ảnh: Quỳnh Nga
Trả lời vấn đề này, TS. Trần Hậu Ngọc - Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) - cho biết, thực hiện Chỉ thị số 36/CT-TTg ngày 31/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ về việc tổ chức tết Nguyên đán Bính Ngọ năm 2026 vui tươi, lành mạnh, an toàn, tiết kiệm và ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn - Trưởng Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tại Công văn số 11554/VPCP-V.I ngày 25/11/2025 của Văn phòng Chính phủ về việc nâng cao hiệu quả công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong những tháng cuối năm 2025, nhất là dịp trước, trong và sau tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, bảo đảm nhân dân đón Tết an toàn, lành mạnh, Bộ Khoa học và Công nghệ đã có Công văn số 7896/BKHCN-VP ngày 23/12/2025 về việc nâng cao hiệu quả công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.
Hiện nay, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đang tổ chức triển khai thực hiện theo quy định. Đồng thời, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đang phối hợp thực hiện Kế hoạch số 1941/KH-BCĐTƯATTP ngày 23/12/2025 của Ban Chỉ đạo liên ngành Trung ương về an toàn thực phẩm về việc triển khai công tác bảo đảm an toàn thực phẩm dịp tết Nguyên đán Bính Ngọ và mùa lễ hội xuân 2026.
Cùng với đó, cử cán bộ tham gia Đoàn kiểm tra liên ngành do Bộ Công Thương, Bộ Y tế chủ trì tại các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng, Tuyên Quang, Lào Cai, nhằm kiểm tra, đánh giá công tác đảm bảo an toàn thực phẩm tại các địa phương trong dịp tết Nguyên đán năm 2026, phục vụ nhân dân đón Tết, vui xuân an toàn, bảo đảm sức khỏe, đồng thời đảm bảo phát triển và cạnh tranh lành mạnh giữa các cơ sở sản xuất, chế biến, kinh doanh, xuất nhập khẩu thực phẩm.
"Trong thời gian qua, công tác quản lý nhà nước về chất lượng sản phẩm, hàng hóa được thực hiện nghiêm túc, chặt chẽ và đã đạt được nhiều kết quả, góp phần nâng cao chất lượng của sản phẩm, hàng hóa" - TS. Trần Hậu Ngọc nhấn mạnh.
Trước thực trạng hàng giả, hàng kém chất lượng còn diễn biến phức tạp, đặc biệt trên môi trường điện tử, đồng thời đáp ứng được yêu cầu quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đã tham mưu Bộ Khoa học và Công nghệ trình cấp có thẩm quyền thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/1/2026) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/1/2026).
Theo đó, các Luật này đã sửa đổi, bổ sung các công cụ quản lý tiên tiến như: Phân loại sản phẩm, hàng hóa theo 3 mức độ rủi ro; truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa; nhăn điện tử, hộ chiếu số của sản phẩm; hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hoá quốc gia.
Việc sử dụng công nghệ mã số, mã vạch, truy xuất nguồn gốc, nhãn điện tử, hộ chiếu số của sản phẩm để định danh các sản phẩm sẽ góp phần minh bạch, kiểm soát nguồn gốc, quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc hàng hóa bán online và chất lượng sản phẩm nói chung, sản phẩm thực phẩm nói riêng.
Khi hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hoá quốc gia được vận hành sẽ giúp giám sát và phát hiện nhanh hàng giả, hàng kém chất lượng, thực phẩm bẩn, mỹ phẩm giả.
Hệ thống này dựa trên các thông tin về: Tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; kết quả kiểm định hiệu chuẩn; kết quả đánh giá sự phù hợp, kiểm tra chất lượng; cảnh báo rủi ro; phản ánh, khiếu nại của người tiêu dùng, tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tô chức xã hội nghề nghiệp, tổ chức và doanh nghiệp; dữ liệu mã số, mã vạch, truy xuất nguồn gốc, nhăn điện tử và hộ chiếu số của sản phẩm.
TS. Trần Hậu Ngọc thông tin, tính đến thời điểm hiện tại, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố 1173 TCVN về thực phẩm còn hiệu lực, trong đó có 16 TCVN về an toàn thực phẩm, 33 TCVN về truy xuất nguồn gốc và 25 TCVN về mã số, mã vạch.
Do đó, người dân có thể dựa vào việc lựa chọn các sản phẩm phù hợp tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, có công bố hợp chuẩn, hợp quy, thông tin nhãn mác đầy đủ; đồng thời sử dụng các công cụ truy xuất nguồn gốc, mã số mã vạch, QR code theo quy định để kiểm tra thông tin sản phẩm để hạn chế rủi ro khi lựa chọn và sử dụng thực phẩm.
Đo lường là công cụ đắc lực
Theo TS. Trần Hậu Ngọc, hoạt động đo lường có vai trò “cân - đong - đo", giúp bảo đảm số lượng, định lượng hàng hóa, qua đó góp phần bảo đảm công khai, minh bạch và công bằng giữa người mua và người bán. Vì vậy, đo lường là yếu tố không thể thiếu trong hoạt động mua bán thực phẩm. "Trong mua bán thực phẩm đóng gói sẵn, người dân nên lựa chọn các sản phẩm có ghi rõ và công bố đầy đủ các thông tin về số lượng, định lượng theo quy định" - TS. Trần Hậu Ngọc lưu ý.
Truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa
Đối với thực phẩm không đóng gói sẵn, người tiêu dùng nên ưu tiên mua tại những nơi sử dụng phương tiện đo (cân, dụng cụ đo) đã được kiểm định do cơ quan có thẩm quyền về đo lường thực hiện theo quy định và còn hiệu lực.
Ở góc độ của Bộ Công Thương, thông tin từ Cục Công nghiệp cho biết, trong năm 2025, Cục đã hoàn thiện hồ sơ Thông tư quy định về truy xuất nguồn gốc thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương theo báo cáo thẩm định của Vụ Pháp chế và trình lãnh đạo Bộ xem xét, ký ban hành theo quy định. Việc ban hành Thông tư sẽ thiết lập một hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ và hiệu lực để quản lý hoạt động truy xuất nguồn gốc thông qua một hệ thống điện tử tập trung, bắt buộc đối với các sản phẩm thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Việc chuyển đổi phương thức quản lý từ bị động sang chủ động, phòng ngừa dựa trên việc phân tích dữ liệu theo thời gian thực dự kiến góp phần ngăn chặn từ sớm, từ xa các nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho hay, trong năm 2026, Cục sẽ tập trung xây dựng và hoàn thiện việc xây dựng và trình lãnh đạo Bộ ban hành các văn bản triển khai Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật.
Cùng với đó là Thông tư quy định về quản lý chất lượng sản phẩm hàng hóa thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Công Thương; Thông tư thay thế Thông tư số 46/2014/TT-BCT ngày 3/12/2014 của Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định về hoạt động xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn quốc gia và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia của Bộ Công Thương; Quyết định ban hành Kế hoạch xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đến năm 2030 ngành Công Thương.
Tiếp tục đầu mối, phối hợp với các đơn vị trong Bộ tổ chức triển khai các nhiệm vụ trong các Kế hoạch thực hiện “Đề án triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa giai đoạn đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”; Kế hoạch thực hiện đề án “Tăng cường, đổi mới hoạt động đo lường hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế giai đoạn đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
Ngoài ra, trong thời gian qua, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia, Bộ Công Thương đã chủ động rà soát thông tin từ Cổng thông tin điện tử của các cơ quan quốc tế về an toàn sản phẩm và bảo vệ người tiêu dùng. Trên cơ sở đánh giá khả năng lưu hành, xuất hiện của một số sản phẩm, hàng hóa có liên quan tại thị trường Việt Nam, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia, Bộ Công Thương đã thực hiện việc đăng tải thông tin cảnh báo an toàn sản phẩm đến người tiêu dùng Việt Nam thông qua các tin bài trên trang thông tin điện tử của Ủy ban Cạnh tranh quốc gia theo định kỳ hàng tháng.
Để ứng phó với tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng, đặc biệt trên môi trường điện tử, các cơ quan chức năng đang nỗ lực triển khai nhiều biện pháp, đặc biệt thúc đẩy ứng dụng các công cụ quản lý hiện đại dựa trên công nghệ, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát an toàn thực phẩm, nhất là trong dịp Tết Nguyên đán.