Hình thành các trung tâm công nghiệp năng lượng quốc gia theo định hướng Nghị quyết số 70-NQ/TW không đơn thuần là tập trung các dự án sản xuất, phát điện tại những địa phương có lợi thế. Bài toán đặt ra là phải kết nối các cực kinh tế, tổ chức lại chuỗi cung ứng và phân vai hợp lý giữa các trung tâm để khai thác hiệu quả nguồn lực, tránh đầu tư trùng lặp và cạnh tranh thiếu phối hợp. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Đại biểu Quốc hội Lê Hữu Trí, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa cho rằng, liên kết vùng và phát triển hạ tầng dùng chung là những yếu tố quan trọng để các trung tâm phát huy giá trị cộng hưởng trong chuỗi năng lượng quốc gia.
Kết nối liên vùng, hình thành chuỗi giá trị năng lượng
- Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị định hướng hình thành các trung tâm công nghiệp năng lượng quốc gia tại những địa phương có lợi thế. Theo ông, vì sao kết nối các cực kinh tế giữa khu kinh tế, khu công nghiệp, cảng biển giữa các địa phương và các vùng lại là điều kiện then chốt để những trung tâm này hình thành và phát huy hiệu quả? Nếu các dự án vẫn phát triển riêng lẻ thì nền kinh tế sẽ mất đi những gì?
Đại biểu Lê Hữu Trí: Kết nối các cực kinh tế như khu kinh tế, khu công nghiệp và cảng biển giữa các địa phương, các vùng là điều kiện then chốt để chuyển hóa lợi thế năng lượng thành chuỗi giá trị tích hợp, qua đó hình thành công nghiệp nội địa và tối ưu hóa chi phí đầu tư hạ tầng theo định hướng của Nghị quyết số 70-NQ/TW.
Trước hết, các trung tâm công nghiệp - năng lượng cần được tổ chức theo hướng kết nối đồng bộ giữa các khâu, từ phát điện (điện khí LNG, năng lượng tái tạo, lọc hóa dầu) đến chế tạo thiết bị, cảng biển, logistics và các khu công nghiệp xanh, qua đó hình thành chuỗi giá trị khép kín. Việc kết nối này cũng cho phép tối ưu hóa hệ thống hạ tầng dùng chung. Chẳng hạn, cảng biển nước sâu có thể tiếp nhận LNG, thiết bị siêu trường, siêu trọng và kết nối trực tiếp với khu kinh tế, khu công nghiệp cũng như lưới truyền tải điện. Nhờ đó, các địa phương có thể giảm chi phí logistics, hạn chế đầu tư trùng lặp, đồng thời thúc đẩy phát triển công nghiệp phụ trợ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Bên cạnh đó, liên kết vùng còn giúp cân đối cung - cầu năng lượng, phát huy lợi thế bổ trợ giữa các địa phương, hình thành chuỗi giá trị tích hợp và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng.
Ông Lê Hữu Trí, Ủy viên Ủy ban Kinh tế & Tài chính, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa.
Ngược lại, nếu các dự án tiếp tục phát triển riêng lẻ, nền kinh tế sẽ phải đối mặt với nhiều nguy cơ và tổn thất. Trước hết, các dự án có thể chỉ tập trung vào khai thác tài nguyên hoặc phát điện thuần túy, khó tạo động lực phát triển các ngành chế tạo thiết bị, dịch vụ kỹ thuật và những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao. Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta bỏ lỡ cơ hội hình thành ngành công nghiệp năng lượng nội địa.
Mặt khác, đầu tư manh mún vào hệ thống cảng, kho bãi, truyền tải và đấu nối sẽ làm gia tăng chi phí, kéo dài thời gian thu hồi vốn, gây lãng phí nguồn lực và tăng chi phí xã hội. Sự thiếu đồng bộ giữa nguồn điện, lưới điện, hệ thống lưu trữ và phụ tải công nghiệp còn có thể dẫn đến quá tải cục bộ, chậm giải phóng công suất, làm giảm hiệu quả khai thác các dự án.
Đặc biệt, nếu các địa phương cạnh tranh riêng lẻ thay vì phối hợp, chia sẻ và phát huy lợi thế của nhau, động lực tăng trưởng chung sẽ bị suy giảm, ảnh hưởng đến mục tiêu chuyển dịch năng lượng bền vững.
Tạo sức mạnh cộng hưởng
- Nhiều địa phương như Hà Tĩnh, Vũng Áng, Quảng Ngãi, Dung Quất, Khánh Hòa hay Cần Thơ (Ô Môn) đều đang hướng tới mô hình trung tâm công nghiệp năng lượng. Theo ông, cần phân vai thế nào giữa các trung tâm, giữa các vùng để chúng hỗ trợ nhau trong chuỗi giá trị năng lượng quốc gia thay vì trùng lặp hoặc cạnh tranh nhau về nhà đầu tư và nguồn lực?
Đại biểu Lê Hữu Trí: Để các trung tâm công nghiệp - năng lượng phát triển bền vững và hỗ trợ lẫn nhau thay vì cạnh tranh về nhà đầu tư, nguồn lực, vấn đề cốt lõi là quy hoạch phải dựa trên nguyên tắc chuyên môn hóa. Mỗi trung tâm cần được định hướng phát triển phù hợp với lợi thế về hạ tầng sẵn có, vị trí địa lý và nhu cầu tiêu thụ năng lượng của từng vùng.
Cụ thể, Hà Tĩnh có lợi thế từ cảng nước sâu Sơn Dương - Vũng Áng, cùng các tổ hợp nhiệt điện và công nghiệp nặng như thép, luyện kim. Đây có thể là cơ sở để hình thành Trung tâm Năng lượng sinh thái và Khí LNG vùng Bắc Trung Bộ, tập trung phát triển kho cảng LNG quy mô lớn, điện khí LNG, kết hợp cung cấp năng lượng sạch và khí công nghiệp cho các tổ hợp công nghiệp nặng, trung tâm dữ liệu.
Đối với Quảng Ngãi, với lợi thế có Nhà máy lọc dầu Dung Quất, hệ thống cảng biển, kho chứa, đường ống và cơ khí đóng tàu, địa phương có thể phát triển thành Trung tâm Lọc hóa dầu và Nhiên liệu mới quốc gia. Trung tâm này đóng vai trò hạt nhân trong chế biến sâu hóa dầu, dự trữ dầu thô quốc gia, đồng thời tiên phong sản xuất nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) và nhiên liệu tổng hợp.
Trong khi đó, Khánh Hòa có lợi thế về nhiều vịnh nước sâu, kín gió, nằm gần vùng biển có tiềm năng điện gió ngoài khơi và bức xạ mặt trời lớn nhất cả nước. Cùng với lợi thế về cảng biển và logistics, địa phương có thể phát triển thành Trung tâm Công nghiệp và Năng lượng tái tạo, dịch vụ hậu cần biển. Định hướng trọng tâm là tiếp nhận nguồn điện hạt nhân, điện năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi; sản xuất hydro xanh, amoniac xanh; đồng thời làm đầu mối truyền tải điện lên lưới quốc gia hoặc xuất khẩu. Qua đó, từng bước hình thành tổ hợp công nghiệp, dịch vụ gắn với năng lượng, cảng biển và chế biến, chế tạo.
Đối với Cần Thơ, với vị trí trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long và là điểm tiếp bờ của chuỗi dự án khí Lô B - Ô Môn, địa phương có thể phát triển thành Trung tâm Điện khí và Phân phối năng lượng vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Vai trò trọng tâm là tiếp nhận khí tự nhiên nội địa, vận hành các tổ hợp nhiệt điện khí quy mô lớn, bảo đảm an ninh điện năng ổn định cho toàn vùng Tây Nam Bộ.
Để các trung tâm này thực sự hỗ trợ nhau, tránh chồng lấn trong thu hút vốn và nhà đầu tư, cần triển khai đồng bộ ba giải pháp điều phối.
Thứ nhất, phân tầng chuỗi cung ứng theo hướng chuyên môn hóa, thay vì địa phương nào cũng phát triển tất cả các lĩnh vực. Những địa phương có nền tảng cơ khí biển mạnh như khu vực Vũng Tàu, Dung Quất cần tập trung vào chế tạo chân đế tuabin, trạm biến áp ngoài khơi và cung ứng dịch vụ kỹ thuật, vận hành, bảo dưỡng (O&M). Trong khi đó, các địa phương có quỹ đất và điều kiện bức xạ tốt như Khánh Hòa có thể tập trung phát triển điện sạch và hóa chất xanh, qua đó tạo thị trường tiêu thụ thiết bị cho các trung tâm cơ khí.
Thứ hai, quy hoạch hạ tầng dùng chung theo cụm liên vùng. Thay vì mỗi tỉnh đầu tư một cảng nhập khẩu LNG hoặc hệ thống kho bãi riêng lẻ, gây lãng phí vốn, cần quy hoạch các kho cảng đầu mối mang tính liên vùng. Chẳng hạn, Vũng Áng phục vụ Bắc Trung Bộ, Vân Phong phục vụ Nam Trung Bộ và Thị Vải phục vụ Đông Nam Bộ. Các nhà máy vệ tinh ở khu vực lân cận sẽ kết nối thông qua hệ thống đường ống dẫn khí và lưới điện truyền tải chung.
Thứ ba, thiết lập cơ chế điều phối và chia sẻ lợi ích ở cấp vùng. Cần áp dụng các cơ chế đặc thù, trong đó những doanh nghiệp đầu tàu như Petrovietnam, EVN đóng vai trò điều phối, kết nối các dự án vệ tinh. Đồng thời, cần có cơ chế phân bổ nguồn thu ngân sách và tính toán tỷ lệ nội địa hóa theo chuỗi liên tỉnh, qua đó hạn chế tình trạng các địa phương chạy đua ưu đãi thuế, đất đai để thu hút cùng một nhóm nhà đầu tư.
- Hạ tầng là "mạch máu" kết nối các cực kinh tế, theo ông nên ưu tiên đầu tư hạ tầng nào trước: lưới truyền tải điện liên vùng, cảng và kho LNG, đường ống khí hay là giao thông và logistics? Với những hạ tầng nhiều dự án dùng chung, cần cơ chế gì để xác định rõ ai đầu tư, ai vận hành và chi phí được phân bổ thế nào cho công bằng, không đẩy gánh nặng sang người dùng điện?
Đại biểu Lê Hữu Trí: Trước hết, giao thông và logistics cần được xem là hạ tầng nền tảng có tính lan tỏa. Việc đầu tư hệ thống này sẽ mở rộng không gian phát triển, kết nối các vùng nguyên liệu, khu công nghiệp, cảng biển với thị trường, qua đó giảm chi phí logistics cho toàn nền kinh tế. Tiếp theo là lưới truyền tải điện liên vùng nhằm giải tỏa công suất nguồn điện giữa các vùng, bảo đảm an ninh cung ứng điện cho các trung tâm sản xuất và các cực tăng trưởng.
Đối với cảng, kho LNG và đường ống khí, việc đầu tư cần được triển khai theo cụm, bảo đảm khớp tiến độ với các nhà máy điện khí và hộ tiêu thụ công nghiệp. Tránh tình trạng hạ tầng được đầu tư trước nhưng thiếu đầu ra hoặc thiếu kết nối, dẫn đến lãng phí nguồn lực và phát sinh chi phí.
Đối với các hạ tầng dùng chung, cần xác định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư và đơn vị vận hành trên cơ sở tính chất của từng loại hạ tầng.
Theo đó, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ lực trong đầu tư các hạng mục xương sống, có quy mô lớn, đòi hỏi yêu cầu cao về an ninh năng lượng, an ninh hàng hải hoặc những lĩnh vực mà khu vực tư nhân khó đảm đương. Đồng thời, cần mở rộng cơ hội để doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài (FDI) tham gia đầu tư, chia sẻ hạ tầng trên cơ sở minh bạch và phân bổ rủi ro hợp lý.
Bên cạnh đó, cần tách bạch hoạt động đầu tư và vận hành khi cần thiết; quy định rõ tiêu chuẩn kỹ thuật, quyền tiếp cận hạ tầng bình đẳng giữa các bên theo cơ chế truy cập bên thứ ba, chia sẻ hạ tầng. Đồng thời, phải phân định rõ nhiệm vụ công ích, bình ổn với hoạt động kinh doanh thương mại.
Một yêu cầu quan trọng khác là gắn tiến độ pháp lý với tiến độ quy hoạch và triển khai dự án. Đối với các công trình hạ tầng dùng chung, chẳng hạn cảng biển gắn với logistics, kho cảng LNG gắn với đường ống dẫn khí và nhà máy, cần có cam kết hoặc điều kiện về tiến độ đồng bộ ngay từ khâu phê duyệt.
Về nguyên tắc phân bổ chi phí, cần bảo đảm công bằng, minh bạch và không đẩy gánh nặng đầu tư sang người sử dụng điện.
Trước hết, chi phí hạ tầng dùng chung phải được tính đúng, tính đủ theo đối tượng thụ hưởng. Các bên trực tiếp sử dụng hạ tầng có trách nhiệm chi trả tương ứng với mức độ sử dụng thực tế, căn cứ vào công suất đăng ký, sản lượng qua cảng, đường ống hoặc lưới điện. Không nên dồn toàn bộ chi phí của phần công suất dư thừa hoặc những khoản đầu tư thiếu đồng bộ vào giá bán lẻ điện.
Đồng thời, cần tách bạch chi phí công ích và rủi ro dự án. Những chi phí thuộc nhiệm vụ chính trị, an ninh, bình ổn hoặc rủi ro thương mại của từng dự án thành phần cần được hạch toán riêng. Doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm đối với những rủi ro kinh doanh thuộc phạm vi kiểm soát của mình.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
Đại biểu Lê Hữu Trí, Ủy viên Ủy ban Kinh tế & Tài chính, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa: Cần xây dựng cơ chế giá và phí minh bạch, có kiểm soát. Biểu phí sử dụng hạ tầng phải được công khai, thẩm định độc lập và có lộ trình điều chỉnh rõ ràng, qua đó bảo vệ người sử dụng điện trước những biến động chi phí đầu vào bất hợp lý.