Phía sau con số kỷ lục
Sáng 16/8/2026, hơn 500 xe bán tải chở sầu riêng nối đuôi nhau trên đường Võ Nguyên Giáp (Đắk Lắk), khởi hành từ Quảng trường Tân An (xã Krông Pắc), xác lập kỷ lục Guinness thế giới “Đoàn xe bán tải chở sầu riêng dài nhất thế giới”. Trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026, hình ảnh hoành tráng ấy là niềm tự hào của một ngành hàng tỷ USD đang lên.
Hơn 500 xe bán tải chở sầu riêng nối đuôi nhau trên đường Võ Nguyên Giáp (Đắk Lắk), khởi hành từ Quảng trường Tân An (xã Krông Pắc), xác lập kỷ lục Guinness thế giới “Đoàn xe bán tải chở sầu riêng dài nhất thế giới”.
Nhưng phía sau đoàn xe kỷ lục là một câu hỏi không mới: làm sao để sầu riêng không rơi vào tình cảnh “được mùa mất giá” vốn ám ảnh nhiều loại nông sản Việt?
Trước hết hãy nhìn vào tốc độ và quy mô tăng trưởng của loại cây này. Diện tích sầu riêng cả nước tăng từ khoảng 38.000 ha năm 2015 lên 195.000 ha năm 2025; sản lượng năm 2024 đã vượt 1,5 triệu tấn. Riêng Đắk Lắk hiện có khoảng 41.000 ha, sản lượng năm 2026 dự kiến khoảng 500.000 tấn. Tốc độ ấy khiến sầu riêng nhanh chóng trở thành ngành hàng tỷ đô, nhưng cũng đặt ra rủi ro cung vượt cầu.
Sáu tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc đạt xấp xỉ 987,88 triệu USD, tăng 43,1%; lượng xuất khẩu trên 288.000 tấn, tăng 50,7%. Tuy nhiên, giá xuất khẩu bình quân lại giảm 5%, còn 3.430 USD/tấn. Lượng tăng nhanh hơn giá chính là dấu hiệu cảnh báo sớm của “được mùa mất giá”. Trong khi đó, vùng sản xuất còn manh mún, trồng xen nhiều; một bộ phận người trồng và doanh nghiệp vẫn coi mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói là điều kiện để xuất khẩu trước mắt, chưa chú trọng duy trì thường xuyên.
Không mở rộng diện tích, chặn cung tự phát
Đúng vào cao điểm mùa vụ sầu riêng, Chính phủ đưa ra một thông điệp quan trọng đối với loại cây tỷ USD này.
Mới đây, Văn phòng Chính phủ có Văn bản số 421/TB-VPCP thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng tại cuộc họp về tình hình sản xuất, tiêu thụ và xuất khẩu sầu riêng. Kết luận của Phó Thủ tướng yêu cầu các địa phương rà soát, quản lý chặt chẽ diện tích sầu riêng không mở rộng diện tích; tập trung nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất; tổ chức sản xuất gắn với liên kết chuỗi và nhu cầu thị trường.
Chủ trương này hướng tới giải quyết được một trong những vấn đề gốc rễ của câu chuyện cung – cầu. Khi diện tích mở rộng tự phát vượt quá khả năng tiêu thụ và vượt quá năng lực kiểm soát chất lượng, giá sẽ giảm và uy tín ngành hàng bị ảnh hưởng. Chặn tăng nóng về lượng, chuyển nguồn lực sang chiều sâu về chất, vì thế là điều kiện tiên quyết để giữ giá sầu riêng.
Đắk Lắk hiện có khoảng 41.000 ha sầu riêng, sản lượng năm 2026 dự kiến khoảng 500.000 tấn.
Không chỉ câu chuyện diện tích trồng, cơ cấu thị trường và chất lượng sầu riêng là vấn đề được các chuyên gia phân tích, mổ xẻ trong dịp Lễ hội sầu riêng đang diễn ra tại Đắk Lắk.
Xuất khẩu sầu riêng tăng mạnh sau khi Việt Nam ký Nghị định thư với Trung Quốc vào tháng 7/2022. Năm 2025, kim ngạch đạt khoảng 3,86 tỷ USD, tăng hơn 20% so với năm trước. Thị trường Trung Quốc chiếm trên 90% kim ngạch, và sáu tháng đầu năm 2026, tỷ trọng này vẫn ở mức 91%.
Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) chia sẻ tại Hội nghị Diễn đàn kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng ngày 16/8 cho rằng, mức độ phụ thuộc quá lớn vào một thị trường dẫn đến rủi ro biến động cao; chỉ cần Trung Quốc thay đổi nhỏ về chính sách hoặc nhu cầu tiêu thụ, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam có thể bị ảnh hưởng đáng kể.
Lời giải cho bài toán này là cần tiếp tục đàm phán mở rộng thị trường (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc, Úc…), xúc tiến thương mại tại Anh, Pháp, Hà Lan, UAE và tổ chức các sự kiện quảng bá tại thị trường mục tiêu. Giảm phụ thuộc vào một bạn hàng cũng chính là giảm rủi ro “mất giá” khi thị trường đó biến động.
Giữ giá bằng chất lượng và chế biến sâu
Muốn giữ giá, không thể chỉ trông vào sản lượng mà phải nâng chất lượng và chuẩn hóa.
Công tác quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm được đặt lên hàng đầu. Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói được ban hành mới đây đã tháo gỡ khó khăn cho việc quản lý vùng trồng.
Cùng với đó, kiểm soát dư lượng là điểm sống còn với uy tín ngành hàng. Chính phủ yêu cầu các bộ, cơ quan hướng dẫn người sản xuất thực hiện quy trình canh tác an toàn, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định và đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Chủ động xây dựng và triển khai Chương trình giám sát về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật đối với sản phẩm sầu riêng xuất khẩu; thiết lập hệ thống giám sát, cảnh báo sớm về dịch hại cây trồng; khoanh vùng xử lý, kiên quyết không cấp phép xuất khẩu và áp dụng biện pháp chế tài quản lý nghiêm ngặt đối với sản phẩm sầu riêng có nguồn gốc từ vùng trồng bị cảnh báo nhiễm Cadimi.
Đòn bẩy giá trị dài hạn nằm ở chế biến sâu. Việc tăng tỷ trọng hàng đông lạnh và các sản phẩm chế biến như múi cấp đông, sầu riêng sấy, bột sầu riêng giúp giảm phụ thuộc vào xuất khẩu tươi và nâng giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đi kèm với đó là phát triển logistics lạnh, kho bảo quản và xây dựng thương hiệu quốc gia gắn với chỉ dẫn địa lý, lợi thế mùa vụ.
Từ tư duy mùa vụ chuyển sang tư duy ngành hàng
Cùng với các giải pháp kỹ thuật, sự chuyển động về tư duy đối với cây sầu riêng là rất cần thiết. Phát biểu tại Hội nghị Diễn đàn kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy yêu cầu chuyển từ “sản xuất nông nghiệp đơn thuần” sang “kinh tế nông nghiệp”, lấy chất lượng, hiệu quả và đổi mới sáng tạo làm động lực.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho rằng ngành sầu riêng cần chuyển từ tư duy mùa vụ sang tư duy ngành hàng, từ chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị và xây dựng thương hiệu quốc gia. Các chuyên gia từng gợi mở bước chuyển từ “chuỗi ngành hàng” sang “hệ sinh thái ngành hàng”, với sự tham gia của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học, ngân hàng, bảo hiểm và chính quyền. Trong đó, chính quyền giữ vai trò kết nối, dẫn dắt các chủ thể cùng xây dựng thương hiệu sầu riêng Đắk Lắk và Việt Nam, hướng tới phát triển bền vững.
Ngành sầu riêng cần chuyển từ tư duy mùa vụ sang tư duy ngành hàng, từ chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị và xây dựng thương hiệu quốc gia.
Trong hệ sinh thái đó, ngành Công Thương giữ vai trò kiến tạo thị trường. Đó là chỉ đạo các cơ quan thương vụ Việt Nam ở nước ngoài chủ động nắm bắt, cập nhật kịp thời các chính sách thương mại, rào cản kỹ thuật và yêu cầu thị trường của nước nhập khẩu. Tăng cường thông tin, cảnh báo sớm và hướng dẫn doanh nghiệp chủ động kế hoạch sản xuất, kiểm nghiệm, tổ chức điều tiết tiến độ giao hàng phù hợp nhằm hạn chế tình trạng tập trung hàng hóa, gây quá tải cho hệ thống kiểm nghiệm và cửa khẩu xuất khẩu.
Trở lại với đoàn xe bán tải chở sầu riêng 500 chiếc lập kỷ lục thế giới, con số ấy chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm giá trị bền vững của ngành sầu riêng nói riêng và nông sản Việt Nam nói chung. Với sầu riêng, lối ra đã rõ trong chỉ đạo của Chính phủ và các diễn đàn ngành hàng: không chạy theo diện tích, chuyển sang chất lượng, chế biến sâu và đa dạng thị trường, vận hành như một ngành hàng có tổ chức và có trách nhiệm.
Chỉ khi chuyển từ bán thứ ta có sang đáp ứng đúng chuẩn mực thị trường cần, sầu riêng Việt Nam mới phát triển bền vững với chuỗi giá trị dài hạn.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, một hộ nông dân trồng sầu riêng tại xã Ea M’Droh (Đắk Lắk) cho biết rất phấn khởi khi địa phương triển khai Bản đồ số nông sản cùng chiến dịch "30 ngày đêm" số hóa dữ liệu mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói nông sản của Đắk Lắk. Theo hộ nông dân này, việc cấp mã số hiện nay có nhiều thuận lợi, đáp ứng nhu cầu của các hộ trồng sầu riêng nói riêng và các cây trồng khác nói chung, tạo điều kiện cho hàng hóa nông sản đáp ứng các yêu cầu để xuất khẩu.