Phản ánh đúng bản chất của trách nhiệm bồi thường
Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, chiều 10/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận ở Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Đại biểu Dương Khắc Mai - đoàn Lâm Đồng.
Đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai - đoàn Lâm Đồng đánh giá cao tinh thần cầu thị, trách nhiệm của Chính phủ và các cơ quan chủ trì soạn thảo. Nhiều ý kiến của ông và một số đại biểu về hồ sơ, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường, xác minh thiệt hại, quy định chuyển tiếp và trách nhiệm hoàn trả đã được ghi nhận, dự kiến tiếp thu, chỉnh lý hoặc tiếp tục cụ thể hóa trong quá trình hoàn thiện dự thảo.
Để hoàn thiện dự án luật, đại biểu nêu ba nội dung. Thứ nhất, trường hợp cố ý cung cấp thông tin sai lệch cho pháp luật về tiếp cận thông tin được thể hiện ở Khoản 6 Điều 1, sửa đổi Khoản 7 Điều 17. Dự thảo hiện nay quy định theo hướng: Nhà nước bồi thường đối với hành vi cố ý cung cấp thông tin sai lệch mà không đính chính và không cung cấp lại thông tin. Cách thiết kế này cần được xem xét lại.
Theo đại biểu, đây không phải là có yêu cầu cơ quan cung cấp thông tin phải đính chính hay không, bởi vì đương nhiên khi phát hiện thông tin sai thì phải kịp thời đính chính, cung cấp lại thông tin cho đúng. "Nhưng nếu quy định như dự thảo có thể dẫn đến cách hiểu rằng: Cơ quan hoặc người thi hành công vụ đã cố ý cung cấp thông tin sai lệch, thiệt hại thực tế đã xảy ra, nhưng sau đó chỉ cần thực hiện đính chính thì Nhà nước không còn trách nhiệm bồi thường", ông Mai nói.
Điều này chưa phản ánh đúng bản chất của trách nhiệm bồi thường nhà nước khi xem xét một thiệt hại đã phát sinh. Yếu tố cốt lõi phải là hành vi trái pháp luật, thiệt hại thực tế và quan hệ nhân quả giữa hành vi với thiệt hại.
"Đính chính là biện pháp khắc phục hậu quả; có thể làm giảm thiệt hại, ngăn chặn thiệt hại tiếp tục phát sinh, nhưng không thể làm cho phần thiệt hại đã xảy ra trước đó đương nhiên biến mất", đại biểu nêu.
Ông Mai lấy ví dụ, nếu một thông tin sai lệch do cơ quan nhà nước cung cấp đã được cá nhân, tổ chức sử dụng để thực hiện một giao dịch và thiệt hại đã phát sinh, thì cơ quan đó đính chính sau thời điểm này không thể là căn cứ để loại trừ toàn bộ trách nhiệm bồi thường.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung cụm từ "mà không đính chính và cung cấp thông tin" tại Khoản 7 Điều 17 và đề nghị sửa thành: "Cố ý cung cấp thông tin sai lệch theo pháp luật và tiếp cận thông tin gây thiệt hại. Việc đính chính hoặc cung cấp lại thông tin được xem xét khi xác định phạm vi, mức độ thiệt hại và mức bồi thường".
Đồng thời, đề nghị tiếp tục rà soát quy định này với pháp luật về tiếp cận thông tin để bảo đảm xác thực đúng nội dung hành vi trái pháp luật làm phát sinh trách nhiệm bồi thường, không bỏ sót nhưng cũng không mở rộng để thiếu kiểm soát.
Thứ hai, về việc lập dự toán và quyết toán kinh phí thực hiện công tác bồi thường quy định tại Khoản 29 Điều 1, sửa đổi Điều 61. Đại biểu đoàn Lâm Đồng cho rằng, đây là nội dung cần được cân nhắc kỹ hơn. Bởi nếu cơ chế tài chính không vận hành được thì dù luật rút ngắn bao nhiêu thủ tục, quyền được bồi thường của người dân cuối cùng vẫn có thể bị chậm ở khâu chi trả.
Ông Mai cho hay, Khoản 1 Điều 61 của dự thảo luật quy định: "Hàng năm, các cơ quan nhà nước có trách nhiệm lập dự toán kinh phí thực hiện công tác bồi thường". Như vậy, so với cơ chế hiện hành với đầu mối lập dự toán tương đối tập trung tại cơ quan tài chính, dự thảo chuyển sang hướng phân tán trách nhiệm lập dự toán cho các cơ quan nhà nước.
Song trên thực tế, không phải cơ quan nào và năm nào cũng phát sinh trách nhiệm bồi thường. Nếu tất cả các cơ quan đều phải lập dự toán thì nguồn lực có nguy cơ bị chia nhỏ, trong khi khoản bồi thường lại có tính chất bất thường, rất khó dự liệu chính xác.
Đại biểu ghi nhận báo cáo tiếp thu giải trình đã đánh giá các ý kiến về dự toán, tạm ứng, cấp bổ sung và quyết toán kinh phí là xác đáng, đồng thời dự kiến giao cho Chính phủ quy định chi tiết. Tuy nhiên, vấn đề này không chỉ là trình tự thủ tục giao cho Chính phủ xử lý, mà trước hết là lựa chọn mô hình bảo đảm kinh phí lập dự toán: Phân tán tại từng cơ quan hay tập trung tại một đầu mối của từng cấp ngân sách? Đây là vấn đề chính sách cần được xác định rõ ngay trong luật.
Vì vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu theo hướng duy trì một đầu mối dự toán tương đối tập trung, về cơ bản là cơ quan tài chính ở Trung ương và địa phương. Đồng thời, thiết kế cơ chế dự phòng bổ sung kinh phí khi phát sinh nghĩa vụ bồi thường. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc điểm của khoản chi bồi thường nhà nước: Tần suất phát sinh thấp nhưng giá trị của từng vụ việc có thể rất lớn và không thể dự báo chính xác theo từng cơ quan.
"Luật cần xác lập ít nhất ba nguyên tắc: Phải có cơ chế cấp bổ sung kinh phí nếu đã bố trí không đủ; phải có thời gian cụ thể để cơ quan có thẩm quyền xử lý việc cấp kinh phí; việc chưa bố trí đủ hoặc đang làm thủ tục bổ sung dự toán không được trở thành lý do kéo dài quyền nhận tiền của người bồi thường thiệt hại", đại biểu nhấn mạnh, đồng thời cho rằng, Chính phủ có thể quy định hồ sơ, trình tự thủ tục, nhưng các nguyên tắc này nên được thể hiện ngay trong luật để đảm bảo Điều 61 vận hành đồng bộ với thời hạn chi trả rất ngắn tại Điều 62.
Đề nghị nâng mức trần bồi trường
Trên cơ sở báo cáo tiếp thu giải trình của cơ quan soạn thảo, để tiếp tục góp phần hoàn thiện dự thảo luật, đảm bảo tính khả thi, đồng bộ và chặt chẽ của hệ thống pháp luật, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi - đoàn Vĩnh Long cho biết, về thời điểm tính giá trị thiệt hại được bồi thường được quy định tại Khoản 7 Điều 1 của dự thảo Luật, sửa đổi bổ sung Điều 22, dự thảo có quy định giá trị thiệt hại được tính tại thời điểm thụ lý hồ sơ yêu cầu bồi thường hoặc thời điểm tòa án xác định giá trị thiệt hại. Việc quy định thời điểm tính giá trị thiệt hại là cần thiết để đảm bảo tính chính xác.
Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi - đoàn Vĩnh Long.
Tuy nhiên, đối với các tài sản có biến động giá trị lớn trên thị trường như bất động sản, cổ phiếu, hàng hóa kinh doanh... thời gian giải quyết vụ việc có thể kéo dài qua nhiều cấp và nhiều năm. Nếu áp dụng cứng nhắc thời điểm thụ lý hồ sơ có thể gây thiệt hại lớn cho người bị thiệt hại do trượt giá hoặc biến động giá trị tài sản trên thị trường.
"Chính vì vậy, tôi đề nghị bổ sung cơ chế cho phép cập nhật giá trị tài sản tại thời điểm hoàn tất thương lượng hoặc thời điểm xét xử sơ thẩm nếu giá trị thị trường của tài sản biến động từ 20% trở lên", đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi nêu.
Về mức thiệt hại về tinh thần được quy định tại Khoản 9 Điều 1 của dự thảo luật, sửa đổi bổ sung Điều 27, dự thảo đã có sự điều chỉnh tính theo mức lương cơ sở đối với các trường hợp bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, tạm giữ, đưa vào cơ sở giáo dục. Điều này giúp việc tính toán được minh bạch, tự động cập nhật khi lương cơ sở thay đổi.
Song đối với Khoản 5 của Điều 27 có quy định thiệt hại về tinh thần trong trường hợp sức khỏe bị xâm phạm xác định không quá 50 tháng lương cơ sở. Bà Nguyễn Thị Yến Nhi cho rằng, mức trần 50 tháng lương cơ sở còn thấp đối với các trường hợp sức khỏe bị thương tật nặng. Ví dụ như, suy giảm từ 81% khả năng lao động trở lên hoặc bị tàn phế suốt đời.
Chính vì vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu phân loại theo tỷ lệ thương tật đối với tổn hại sức khỏe: Từ 81% trở lên thì trần bồi thường tinh thần có thể nâng lên từ 80 đến 100 tháng lương cơ sở để đảm bảo tính đền bù cho nó tương xứng.
Bên cạnh đó, về trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ được quy định tại Khoản 31 Điều 1 dự thảo luật, sửa đổi bổ sung Điều 65, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi nhận định, một trong những điểm mới quan trọng của dự thảo lần này là việc sửa đổi, bổ sung quy định về xác định mức hoàn trả, giảm mức hoàn trả và miễn hoàn trả đối với người thi hành công vụ gây thiệt hại.
Đối với mức hoàn trả, khi có lỗi cố ý, dự thảo quy định hoàn trả từ 30 đến 50 tháng lương và tối đa là 50% số tiền bồi thường. "Tôi đề nghị nâng mức trần hoàn trả lên 70% số tiền bồi thường đối với các lỗi cố ý nghiêm trọng để từ đó tăng tính răn đe và tránh tâm lý ỷ lại vào ngân sách nhà nước", đại biểu bày tỏ.
Ngoài ra, đại biểu nhất trí cao với việc bổ sung quy định miễn hoàn trả đối với trường hợp do lỗi vô ý và gặp hoàn cảnh đặc biệt như mắc bệnh hiểm nghèo, thiên tai, hỏa hoạn, lập công lớn. Quy định này vừa đảm bảo tính nghiêm minh nhưng cũng đầy tính nhân văn, giúp cán bộ, công chức yên tâm công tác, không sợ sai trong quá trình thực thi công vụ khi đã làm hết trách nhiệm.
Tuy vậy, đối với tiêu chí "lập công lớn" tại Điểm C Khoản 4A Điều 65 chưa cụ thể và dễ áp dụng tùy nghi trong thực tiễn. Chính vì vậy, đại biểu đoàn Vĩnh Long đề nghị cơ quan soạn thảo tham mưu cho Chính phủ theo hướng sẽ quy định chi tiết cụ thể thế nào là lập công lớn để tránh việc vận dụng tùy tiện, thiếu khách quan tại các cơ quan đơn vị như báo cáo tiếp thu giải trình đã thể hiện.
Tại phiên họp, các đại biểu cho rằng, việc hoàn thiện Luật lần này cần hướng tới ba yêu cầu: Mở rộng thực chất quyền được bồi thường, phân định rõ trách nhiệm của cơ quan Nhà nước trong giải quyết yêu cầu bồi thường và đơn giản hóa tối đa thủ tục cho người bị thiệt hại.