Chiến sự Trung Đông đang tạo ra những tác động sâu sắc đến thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu Brent có thời kỳ đã tăng vọt lên gần 120 USD/thùng, tiệm cận mức đỉnh 147 USD ghi nhận vào tháng 7/2008.
Năm 2022, sau xung đột Nga - Ukraine, giá dầu Brent từng tăng lên 139 USD/thùng trước khi dần ổn định. Giá khí đốt tự nhiên cũng đạt đỉnh trong năm này và tiếp tục tăng mạnh trong thời gian gần đây do các cuộc tấn công vào Iran và việc đóng cửa Strait of Hormuz.
Một số nhận định cho rằng cú sốc hiện nay có thể chỉ mang tính tạm thời như năm 2022. Tuy nhiên, kịch bản này khó lặp lại khi lần này, thị trường không chỉ đối mặt với yếu tố chính sách mà là sự gián đoạn vật lý của nguồn cung.
Điểm nghẽn nguồn cung
Khác với cú sốc năm 2022 chủ yếu xuất phát từ các lệnh trừng phạt, cuộc xung đột hiện nay đã tạo ra một điểm nghẽn vật lý khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, làm gián đoạn trực tiếp dòng chảy dầu khí toàn cầu. Hoạt động vận chuyển tàu chở dầu đình trệ buộc các nhà sản xuất Vùng Vịnh phải cắt giảm sản lượng do hạn chế về lưu trữ.
Các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran cũng gây thiệt hại và buộc nhiều cơ sở phải ngừng hoạt động. Việc này cũng làm gia tăng rủi ro thị trường, đẩy phí bảo hiểm và làm suy giảm năng lực cung ứng.
Eo biển Hormuz vẫn leo thang căng thẳng.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đánh giá đây là sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ, khi lưu lượng qua eo biển Hormuz giảm mạnh từ khoảng 20 triệu thùng/ngày xuống mức rất thấp, còn sản lượng tại khu vực Vùng Vịnh giảm ít nhất 10 triệu thùng/ngày.
Dù IEA đã 'giải phóng' khoảng 400 triệu thùng dầu dự trữ, biện pháp này khó đạt hiệu quả như năm 2022 do không xử lý được gốc rễ là sự gián đoạn vật lý. Bên cạnh đó, hạn chế về hậu cần và vận chuyển khiến việc đưa dầu từ các kho dự trữ tại Mỹ, châu Âu, Nhật Bản hay Hàn Quốc tới khu vực thiếu hụt gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong bối cảnh thiếu tàu chở dầu và rủi ro hàng hải gia tăng.
Các tuyến đường ống thay thế tại Ả Rập Xê Út và Iraq chỉ cung cấp công suất dự phòng từ 3,5 đến 5,5 triệu thùng/ngày, không đủ bù đắp lượng thiếu hụt.
Thị trường khí đốt cũng đối mặt tình trạng tương tự khi khoảng 112 tỷ m³ khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), tương đương 20% thương mại toàn cầu, đi qua eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển hiện đang bị gián đoạn. Các phương án thay thế rất hạn chế. Đường ống Dolphin từ Qatar qua UAE đến Oman chỉ vận chuyển khoảng 20-22 tỷ m³/năm, không có nhiều dư địa công suất, trong khi các cơ sở hóa lỏng tại Oman cũng khó có thể gia tăng sản lượng trong ngắn hạn.
Giá khí đốt tại châu Âu tăng vọt.
Áp lực dài hạn lên kinh tế và cấu trúc thị trường năng lượng
Cuộc khủng hoảng năng lượng đang cho thấy điểm yếu mang tính cấu trúc của hệ thống năng lượng toàn cầu: sự phụ thuộc vào các điểm nghẽn vận chuyển chiến lược như eo biển Hormuz. Việc phong tỏa kéo dài không chỉ cản trở thương mại mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực xuất khẩu của các quốc gia sản xuất, đẩy thị trường vượt khỏi các cơ chế điều chỉnh thông thường. Giá cao buộc thị trường phải tự điều chỉnh bằng cách giảm tiêu thụ.
Giá năng lượng cao kéo dài sẽ gây áp lực lớn lên các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng như hóa dầu, phân bón, thép, xi măng, buộc phải cắt giảm sản xuất. Ngành vận tải cũng chịu tác động khi chi phí nhiên liệu tăng, kéo theo giá cước và giá vé leo thang.
Ở cấp độ hộ gia đình, chi phí năng lượng tăng làm giảm thu nhập khả dụng, kéo theo suy giảm tiêu dùng trên diện rộng.
Đối với các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh, đây không chỉ là cú sốc thị trường mà còn là thách thức đối với vai trò nhà cung cấp năng lượng ổn định, khi xuất khẩu bị gián đoạn và chi phí an ninh gia tăng. Với phần còn lại của thế giới, hệ quả có thể là tăng trưởng kinh tế chậm lại. Trong bối cảnh đó, cách duy nhất để tránh những hậu quả kinh tế nghiêm trọng là chấm dứt xung đột càng sớm càng tốt.