Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 vừa diễn ra tại Hà Nội tiếp tục khẳng định vai trò chủ động của Việt Nam trong tiến trình định hình tương lai khu vực. Từ vị thế một thành viên tham gia tích cực, Việt Nam đang từng bước thể hiện năng lực kiến tạo chương trình nghị sự, thúc đẩy hợp tác thực chất giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài và mở rộng không gian phát triển mới cho khu vực.
Xoay quanh nội dung này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với Đại sứ Phạm Quang Vinh - nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Trưởng SOM ASEAN Việt Nam từ năm 2007-2014.
Đại sứ Phạm Quang Vinh - nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Trưởng SOM ASEAN Việt Nam từ năm 2007-2014
Vị thế dẫn dắt nổi bật của Việt Nam
- Việt Nam là nước khởi xướng Diễn đàn Tương lai ASEAN và tiếp tục đăng cai Diễn đàn năm 2026 tại Hà Nội. Đại sứ nhìn nhận thế nào về vai trò của Việt Nam trong việc chuyển từ "tham gia tích cực" sang "chủ động kiến tạo" chương trình nghị sự ASEAN.
Đại sứ Phạm Quang Vinh: Trước hết, cần đặt Diễn đàn Tương lai ASEAN trong tổng thể chính sách đối ngoại của Việt Nam, từ tham gia, đồng hành đến chủ động kiến tạo. Việt Nam tham gia Liên hợp quốc, ASEAN và các sáng kiến quốc tế với tinh thần chủ động, tích cực, vừa thúc đẩy hợp tác quốc tế, vừa đề cao luật pháp quốc tế và chủ nghĩa đa phương. Đây là định hướng lớn mà Việt Nam đã kiên trì triển khai trong nhiều năm qua, thể hiện qua vai trò dẫn dắt trong ASEAN, tham gia Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và nhiều diễn đàn đa phương khác.
Diễn đàn Tương lai ASEAN do Việt Nam khởi xướng là một sáng kiến nhằm tập hợp nhiều hơn các ý kiến đóng góp trong ASEAN cũng như từ các đối tác bên ngoài, qua đó thúc đẩy vai trò của ASEAN trong bối cảnh mới. Thế giới đang thay đổi rất nhanh, đặt ASEAN trước nhiều thách thức như cạnh tranh địa chính trị giữa các nước lớn, khủng hoảng, xung đột và các áp lực về chuyển đổi mô hình phát triển, mô hình sản xuất, mô hình giá trị dựa trên đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ.
Có thể nói, Diễn đàn Tương lai ASEAN là kênh rất đặc biệt trong khu vực, tập trung vào vai trò của ASEAN, kết nối ASEAN với các diễn đàn khác và với các đối tác để tư vấn cho tiến trình hợp tác chính thức của các chính phủ ASEAN. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh hơn, phát huy vai trò trung tâm của ASEAN rõ hơn và đóng góp thiết thực hơn cho hòa bình, hợp tác và phát triển ở khu vực.
- Trong vai trò Điều phối viên quan hệ ASEAN với các đối tác, Việt Nam đang có thêm nhiều cơ hội để thúc đẩy hợp tác khu vực. Theo ông, vai trò này mở ra những không gian mới nào để Việt Nam nâng cao vị thế, đồng thời góp phần tăng cường kết nối giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài?
Đại sứ Phạm Quang Vinh: Vai trò điều phối quan hệ giữa ASEAN với các đối tác là nhiệm vụ Việt Nam đã có nhiều kinh nghiệm. Chúng ta từng đảm nhiệm vai trò kết nối ASEAN với nhiều đối tác khác và lần này, việc tham gia điều phối quan hệ với New Zealand và Vương quốc Anh tiếp tục mở ra những không gian hợp tác rất quan trọng.
Trước hết, Việt Nam cần tranh thủ cao nhất sự tham gia của các đối tác này vào các tiến trình hợp tác trong ASEAN. Điều quan trọng là làm sao để các đối tác hiểu rõ hơn về ASEAN, ủng hộ các sáng kiến của ASEAN trong khu vực và tham gia sâu hơn vào những chương trình hợp tác có lợi cho cả hai bên.
Bên cạnh đó, mỗi đối tác đều có thế mạnh riêng cần được kết nối với nhu cầu phát triển của ASEAN. Với New Zealand, hợp tác biển là một lĩnh vực rất đáng chú ý, nhất là trong bối cảnh kinh tế biển, quản trị biển và phát triển bền vững đang trở thành những vấn đề lớn của khu vực. Với Vương quốc Anh, giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số là những lĩnh vực có nhiều tiềm năng.
Các đối tác này hiện đều đặt trọng tâm lớn hơn vào khu vực châu Á - Thái Bình Dương và coi trọng vai trò của ASEAN. Nếu Việt Nam phát huy tốt vai trò điều phối, chúng ta có thể góp phần nhân lên các tiến trình hợp tác, qua đó vừa nâng cao vị thế của Việt Nam, vừa thúc đẩy hợp tác chung của ASEAN với các đối tác bên ngoài theo hướng thực chất, hiệu quả hơn.
Đại sứ Phạm Quang Vinh - nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Trưởng SOM ASEAN trả lời phỏng vấn phóng viên Báo Công Thương - Ảnh: Thái Mạnh
Nỗ lực chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh thực tế
- Kết luận số 59-KL/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu tham gia ASEAN phải gắn với nâng cao năng lực nội sinh và khai thác hiệu quả các động lực phát triển mới. Trong bối cảnh kinh tế số, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo đang định hình lại năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia, Việt Nam cần phát huy vai trò trong ASEAN như thế nào để các lĩnh vực này trở thành động lực phát triển mới của khu vực, thưa ông?
Đại sứ Phạm Quang Vinh: Các công nghệ mới nổi như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số đang trở thành mối quan tâm lớn của các nước thành viên ASEAN, trong đó có Việt Nam. Cần nhìn nhận đây là động lực tăng trưởng mới, có khả năng tạo ra đột phá về chất lượng phát triển, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và tính bền vững của từng nền kinh tế cũng như toàn khu vực.
Để tận dụng động lực này, ASEAN cần triển khai đồng thời 2 hướng. Trước hết, mỗi quốc gia thành viên phải chủ động chuyển đổi và nâng cao năng lực nội tại để tiếp nhận, làm chủ và khai thác các nguồn công nghệ mới. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi nền kinh tế có khả năng hấp thụ, vận hành và chuyển hóa thành năng lực sản xuất, quản trị và đổi mới sáng tạo thực chất.
Cùng đó, ASEAN cần xây dựng khung hợp tác chung ở cấp khu vực. Hiện nay, khu vực đã có một số sáng kiến và chương trình hành động liên quan đến Hiệp định khung ASEAN về Kinh tế số (DEFA), chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đây là những nội dung ngày càng giữ vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự của ASEAN, phản ánh nhu cầu hình thành một không gian phát triển mới dựa trên khoa học công nghệ.
Với mỗi quốc gia, 3 điều kiện cốt lõi cần được chuẩn bị là khung chính sách phù hợp, nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu mới và hạ tầng đủ năng lực tiếp nhận công nghệ. Ở cấp khu vực, hợp tác ASEAN cũng cần tập trung vào các trụ cột này, đồng thời hài hòa môi trường đầu tư để hình thành thị trường chung hấp dẫn hơn đối với các tập đoàn công nghệ.
ASEAN đang đi theo hướng đó nhưng cần hành động mạnh hơn, thực chất hơn và nhanh hơn. Việt Nam cần tiếp tục kết nối với các nước có thế mạnh như Singapore, Malaysia và Thái Lan, qua đó thúc đẩy những sáng kiến cụ thể, hiệu quả và đáp ứng trực tiếp yêu cầu chuyển đổi của khu vực.
- An ninh năng lượng đang trở thành vấn đề gắn trực tiếp với tăng trưởng, năng lực cạnh tranh và ổn định xã hội của từng quốc gia. Theo ông, Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác ASEAN theo hướng nào để vừa bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định vừa đẩy nhanh chuyển dịch năng lượng công bằng?
Đại sứ Phạm Quang Vinh: Năng lượng hiện nay cần được nhìn nhận trên 3 tầng ý nghĩa quan trọng. Trước hết, năng lượng vẫn là xương sống, là huyết mạch của nền kinh tế, nguồn cung năng lượng được bảo đảm, hoạt động sản xuất, lưu thông, đầu tư và phát triển mới có nền tảng ổn định để vận hành.
Thứ hai gắn với yêu cầu phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Những lĩnh vực này đòi hỏi năng lượng ở mức cao hơn, ổn định hơn và chất lượng hơn. Nói cách khác, nếu muốn bước vào giai đoạn phát triển dựa trên công nghệ, các quốc gia ASEAN phải giải được bài toán năng lượng đủ, bền vững và có khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn mới của nền kinh tế số.
Thứ ba xuất phát từ những đứt gãy đang diễn ra trên thế giới, trong đó có đứt gãy công nghệ và đứt gãy năng lượng. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị tác động bởi xung đột địa chính trị, khủng hoảng tại Trung Đông hay cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, bảo đảm năng lượng trở thành vấn đề sống còn đối với khả năng chống chịu và phát triển bền vững của mỗi quốc gia.
Để ứng phó với bối cảnh đó, ASEAN cần làm 3 việc. Trước hết, phải hình thành một khung hợp tác năng lượng thực chất hơn trong nội khối. Thời gian qua, ASEAN đã có kinh nghiệm phối hợp trong ứng phó dịch bệnh, biến đổi khí hậu và các cuộc khủng hoảng chính trị quốc tế. Những kinh nghiệm đó cần được chuyển hóa thành cơ chế hợp tác cụ thể về năng lượng, từ chia sẻ thông tin, cảnh báo rủi ro đến phối hợp chính sách và hỗ trợ lẫn nhau khi thị trường biến động.
Hai là, ASEAN phải đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung năng lượng. Các đứt gãy gần đây cho thấy không quốc gia nào có thể phụ thuộc vào một vài nguồn cung đơn lẻ. Khi một mắt xích gặp sự cố, hệ thống vẫn phải có nguồn thay thế để duy trì ổn định sản xuất và đời sống.
Ba là, ASEAN cần thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi năng lượng, coi đây là động lực chiến lược cho phát triển. Chuyển đổi sang năng lượng sạch, năng lượng xanh không còn là mục tiêu dài hạn hay câu chuyện thuần túy môi trường. Đây đã trở thành yêu cầu kinh tế cấp bách, mở ra không gian tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và giúp khu vực chủ động hơn trước các cú sốc năng lượng toàn cầu.
Xin cảm ơn ông!
Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 diễn ra ngày 9-10/6, là sự kiện đối ngoại đa phương cấp cao lớn đầu tiên do Việt Nam chủ trì sau Đại hội Đảng lần thứ XIV. Đây là năm thứ 3 liên tiếp Việt Nam tổ chức AFF, sáng kiến của Việt Nam được công bố tại Hội nghị Cấp cao ASEAN năm 2023.