Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Đông Nam Á đang đứng trước cơ hội đẩy nhanh điện khí hóa nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, tăng cường an ninh năng lượng và thúc đẩy phát triển bền vững. Theo Kịch bản Điện khí hóa Cao, tỷ trọng điện năng trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của khu vực có thể đạt 41% vào năm 2035, đồng thời giúp tiết kiệm đáng kể chi phí nhập khẩu nhiên liệu.
Nhu cầu năng lượng gia tăng, điện khí hóa trở thành xu hướng
Đông Nam Á là một trong những khu vực kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới, kéo theo nhu cầu năng lượng ngày càng lớn. Kể từ năm 2015, tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của khu vực tăng hơn 30%, chủ yếu do công nghiệp và giao thông vận tải thúc đẩy. Đáng chú ý, tiêu thụ điện tăng gần gấp hai lần tốc độ tăng trưởng sử dụng năng lượng nói chung.
Tuy nhiên, nhiên liệu hóa thạch vẫn chi phối nguồn cung năng lượng. Than đá và dầu mỏ mỗi loại chiếm khoảng 30% tổng nguồn cung, trong khi khí đốt giữ vai trò quan trọng tại một số quốc gia. Trước cuộc xung đột gần đây tại eo biển Hormuz, khu vực nhập khẩu khoảng 60% dầu thô và một phần ba lượng khí đốt tự nhiên từ Trung Đông. Sự phụ thuộc này khiến các nền kinh tế dễ bị tổn thương trước gián đoạn nguồn cung, rủi ro địa chính trị và biến động giá năng lượng.
Trong bối cảnh đó, điện khí hóa đang trở thành hướng đi quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Tỷ trọng điện trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của Đông Nam Á đã tăng từ 12% năm 2000 lên 25% năm 2025, cao hơn mức trung bình toàn cầu là 23%.
Lĩnh vực tòa nhà có mức độ điện khí hóa cao nhất, đạt 56%, với các trung tâm dữ liệu nổi lên như một động lực tăng trưởng nhanh. Điện khí hóa công nghiệp đạt 29%, song nhiều quy trình sản xuất nhiệt độ cao vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu. Trong khi đó, điện khí hóa giao thông vận tải mới ở mức dưới 0,5%. Những lo ngại về an ninh năng lượng và khả năng chi trả đang thúc đẩy các quốc gia tăng cường chính sách hỗ trợ phương tiện điện, pha trộn nhiên liệu sinh học, nấu ăn bằng điện, hiệu quả năng lượng và điện khí hóa công nghiệp.
Năm 2025, doanh số ô tô điện tại Đông Nam Á tăng hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm trước, chiếm gần 20% tổng doanh số ô tô. Trong nửa đầu năm 2026, tỷ trọng này tăng lên khoảng 30%, tương đương mức của châu Âu. Theo đánh giá, tỷ lệ điện khí hóa của Đông Nam Á có thể đạt 37% nếu khai thác tối đa tiềm năng điện khí hóa có tính cạnh tranh về chi phí. Những cơ hội lớn nhất nằm ở giao thông đường bộ, nấu ăn, đun nước nóng, động cơ công nghiệp và nhiệt công nghiệp ở mức thấp, trung bình.
Dù vậy, quá trình này vẫn đối mặt với những rào cản về hiệu quả kinh tế và chi phí đầu tư ban đầu. Tại một số quốc gia ASEAN được khảo sát, giá điện dao động từ 0,7 đến 1,9 lần giá xăng và dầu diesel trên mỗi đơn vị năng lượng. Các công nghệ điện hiệu suất cao có thể giúp giảm tổng mức tiêu thụ và hóa đơn năng lượng, nhưng trợ cấp, thuế và biểu giá có thể làm sai lệch tương quan chi phí giữa điện và nhiên liệu.
Hệ thống trạm sạc xe điện đang được triển khai rộng rãi tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam
Bên cạnh đó, người tiêu dùng gặp khó khăn trong việc thu xếp tài chính cho công nghệ mới. Một số ứng dụng cũng đòi hỏi hạ tầng hỗ trợ như điểm sạc xe điện và nâng cấp lưới điện. Việc phát triển sản xuất xe điện, chuỗi cung ứng pin tại khu vực này, cùng chính sách giảm thuế nhập khẩu đã góp phần cải thiện khả năng tiếp cận công nghệ. Tuy nhiên, công nghệ nhiệt quy trình ở nhiệt độ cao phục vụ các ngành thép, xi măng và hóa chất vẫn đang ở giai đoạn đầu.
Điện khí hóa nhanh hơn giúp giảm chi phí nhập khẩu nhiên liệu
Theo IEA, các chính sách và xu hướng công nghệ hiện nay, tỷ lệ điện khí hóa của Đông Nam Á dự kiến tăng từ 25% năm 2025 lên 32% năm 2035. Trong cùng giai đoạn, tiêu thụ năng lượng dự kiến tăng 25%, tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch tăng 14% và mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu tiếp tục mở rộng.
Dự kiến đến năm 2035, khu vực này phải nhập khẩu để đáp ứng 1/3 nhu cầu khí đốt tự nhiên và 80% nhu cầu dầu mỏ. Hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch có thể vượt 200 tỷ USD mỗi năm, so với mức hơn 100 tỷ USD năm 2025. Phát thải trực tiếp từ tiêu thụ năng lượng cuối cùng cũng dự kiến tăng từ khoảng 1 tỷ tấn CO2 lên 1,2 tỷ tấn CO2.
Trong khi đó, Kịch bản Điện khí hóa cao cho thấy những lợi ích đáng kể nếu khu vực đẩy nhanh chuyển đổi. Tỷ trọng điện năng có thể đạt 41% vào năm 2035. Mặc dù mức sử dụng điện tăng gần 65%, tương đương 900 terawatt-giờ, tổng tiêu thụ năng lượng chỉ tăng 2% trong khi vẫn đáp ứng cùng mức độ dịch vụ.
Ở lĩnh vực tòa nhà, tỷ lệ điện khí hóa có thể đạt 80%, nhờ chuyển đổi sang nấu ăn và đun nước nóng bằng điện. Điện khí hóa công nghiệp đạt 43%, còn giao thông vận tải tăng lên gần 9%, chủ yếu nhờ ô tô điện, xe máy điện và xe ba bánh điện. Việc áp dụng xe điện có thể giúp cắt giảm nhu cầu dầu mỏ gần 0,9 triệu thùng mỗi ngày. Đáng chú ý, sự gia tăng sử dụng các nguồn điện trong nước và khu vực có thể giúp tiết kiệm chi phí nhập khẩu nhiên liệu hằng năm vào năm 2035 tương đương gần 30% hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu của khu vực năm 2025, hay gần 1% GDP khu vực. Điện khí hóa cũng góp phần giảm áp lực ngân sách thông qua cắt giảm chi tiêu trợ cấp nhiên liệu, hạn chế tác động của biến động giá năng lượng đến hàng hóa và dịch vụ. Việc sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng, phương tiện điện và các giải pháp nấu ăn sạch còn giúp giảm ô nhiễm không khí trong nhà và đô thị.
Theo Kịch bản Điện khí hóa cao, chuyển đổi sang sử dụng điện kết hợp với hiệu quả năng lượng và tăng cường sử dụng nhiên liệu phát thải thấp có thể giúp giảm gần 25% lượng phát thải CO2 từ sử dụng năng lượng cuối cùng vào năm 2035. Nếu kết hợp với chuyển dịch sang các nguồn điện sạch hơn, lượng phát thải liên quan đến năng lượng sẽ tiếp tục giảm.
Tuy nhiên, nguồn cung điện Đông Nam Á hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch. Nhiệt điện than đáp ứng hơn 60% mức tăng trưởng nhu cầu điện trong thập kỷ qua và chiếm gần một nửa sản lượng phát điện; khí đốt chiếm gần 1/4. Trong khi đó, năng lượng tái tạo đáp ứng khoảng 40% nhu cầu điện mới, chiếm hơn một phần tư sản lượng phát điện, với thủy điện giữ vai trò chủ đạo cùng sự tăng trưởng của điện mặt trời và điện gió. Mở rộng năng lượng tái tạo sẽ giúp giảm nhập khẩu khí đốt phục vụ phát điện và dầu diesel cho các lưới điện siêu nhỏ tại vùng sâu, vùng xa. Để đáp ứng đầy đủ nhu cầu điện mới theo Kịch bản Điện khí hóa cao, sản lượng điện tái tạo cần tăng hơn gấp ba lần mức hiện nay vào năm 2035.
Quá trình điện khí hóa an toàn, tin cậy và có chi phí hợp lý đòi hỏi phát triển đồng bộ nguồn điện sạch, lưới điện và các nguồn lực linh hoạt. Chi phí giảm của điện mặt trời, điện gió và pin lưu trữ đang cải thiện khả năng cạnh tranh của điện khí hóa. Tuy nhiên, nhu cầu mới và sự gia tăng nguồn năng lượng tái tạo biến đổi cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cân bằng hệ thống, kết hợp khai thác hiệu quả nguồn lực hiện có với đầu tư mới.
Để tăng tốc điện khí hóa, các quốc gia cần xây dựng chiến lược trên phạm vi toàn nền kinh tế và hệ thống năng lượng, gắn tăng trưởng nhu cầu với bảo đảm an ninh, khả năng chống chịu của ngành điện và phát triển chuỗi cung ứng công nghiệp. Quy hoạch ngành điện cần phối hợp với các lĩnh vực sử dụng năng lượng cuối cùng, bảo đảm đồng bộ giữa phát triển nguồn điện, hạ tầng và ứng dụng thiết bị điện.
Cùng với đó, cần cải thiện hiệu quả kinh tế của điện khí hóa thông qua điều chỉnh trợ cấp, cải cách biểu giá và chính sách thuế cân bằng giữa điện với nhiên liệu hóa thạch; tháo gỡ rào cản tài chính đối với người tiêu dùng và thúc đẩy phát triển chuỗi cung ứng trong nước.
Các giải pháp cũng cần tập trung nâng cao tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng, cung cấp thông tin, ưu đãi kinh tế, phát triển kỹ năng lao động và năng lực triển khai. Hạ tầng hỗ trợ như điểm sạc xe điện, lưới điện phân phối và các tòa nhà có khả năng tương tác với lưới điện giữ vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi.
Đặc biệt, ngành điện cần được mở rộng và hiện đại hóa lưới điện kịp thời, tăng cường khả năng chống chịu trước rủi ro thời tiết và an ninh mạng. Các cơ chế chính sách, thị trường mua sắm điện phát thải carbon thấp, bao gồm điện tái tạo và điện hạt nhân, cùng các giải pháp lưu trữ và quản lý nhu cầu sẽ góp phần nâng cao tính linh hoạt của hệ thống.
Ở cấp độ khu vực, hợp tác ASEAN có thể hỗ trợ giải quyết những thách thức chung về kỹ thuật, kinh tế và hội nhập thông qua phối hợp quy hoạch năng lượng, tiêu chuẩn thiết bị, khả năng tương tác và chia sẻ dữ liệu. Lưới điện ASEAN cùng Kế hoạch Hành động ASEAN về Hợp tác Năng lượng sẽ là những công cụ quan trọng để điều phối các ưu tiên về điện khí hóa, năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng và phát triển lưới điện.