Điện mặt trời mái nhà: Từ chủ trương đến hiệu quả sử dụng năng lượng

Từ chủ trương đến hành động

Phát triển điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) tự sản xuất, tự tiêu thụ hiện không còn là câu chuyện riêng của từng hộ gia đình hay doanh nghiệp, mà được đặt trong tổng thể các giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng, sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng. Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu sử dụng năng lượng tiết kiệm, phát triển năng lượng tái tạo và hiện đại hóa hệ thống điện.

Cụ thể hóa định hướng này, ngày 19/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 09/CT-TTg về tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển phương tiện giao thông điện. Tiếp đó, ngày 30/3/2026, Chỉ thị số 10/CT-TTg về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà được ban hành, đặt ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ trong mối quan hệ với quản lý nhu cầu điện, điều chỉnh phụ tải và lưu trữ năng lượng.

Theo Chỉ thị 10/CT-TTg, năm 2026 phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ; riêng trong các tháng cao điểm nắng nóng từ tháng 4 đến tháng 7, mức tiết kiệm tối thiểu là 10%. Chính phủ đồng thời yêu cầu đẩy mạnh các chương trình quản lý nhu cầu điện, dịch chuyển và điều chỉnh phụ tải, phấn đấu tiết giảm tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải trong các khung giờ cao điểm khi có nguy cơ mất cân đối giữa cung và cầu.

Tại Thanh Hóa, định hướng này được cụ thể hóa tại Quyết định số 935/QĐ-UBND ngày 7/4/2026 của UBND tỉnh về phê duyệt Kế hoạch thực hiện Chương trình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030, trong đó đặt ra yêu cầu đối với các doanh nghiệp, trụ sở cơ quan đầu tư mới trong việc sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng và trang bị hệ thống sử dụng năng lượng mặt trời. Kế hoạch mục tiêu đến năm 2030 tiết kiệm tối thiểu 8-10% tổng mức tiêu thụ năng lượng toàn tỉnh, đồng thời đẩy mạnh sử dụng năng lượng tái tạo, trong đó có ĐMTMN; phấn đấu 50% tòa nhà công sở sử dụng ĐMTMN theo hình thức tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh tại Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025, tổng công suất ĐMTMN được phân bổ phát triển trên địa bàn Thanh Hóa đến năm 2030 là 373 MW và đến năm 2035 là 441 MW. Đây là dư địa đáng kể, nhất là khi tỉnh có quy mô công nghiệp lớn, nhiều khu kinh tế, khu công nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh và quỹ mái nhà rộng.

Sức bật từ nhu cầu thực tế

Đến hết tháng 8/2026, Công ty Điện lực Thanh Hóa đã phát triển 1.202 khách hàng ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ, đạt 227,6% kế hoạch về số lượng; tổng công suất đạt 27,02 MW, tương đương 126,6% kế hoạch được giao.

Riêng trong tháng 8, tiếp tục ghi nhận kết quả tích cực với 245 khách hàng tham gia, đạt 371,2% kế hoạch tháng về số lượng; công suất phát triển khoảng 4,725 MW, bằng 177,2% kế hoạch.

Những con số trên cho thấy nhu cầu chủ động khai thác nguồn điện tại chỗ của người dân, cơ sở sản xuất, kinh doanh đang gia tăng. Tuy nhiên, phía sau tốc độ tăng trưởng về số lượng còn có một vấn đề cần được nhìn nhận kỹ hơn: cơ cấu công suất giữa các nhóm khách hàng.

Theo số liệu rà soát, hộ dân và cơ sở sản xuất nhỏ chiếm khoảng 94% số lượng hệ thống nhưng chỉ chiếm khoảng 33% tổng công suất. Trong khi đó, doanh nghiệp, khu công nghiệp chỉ chiếm khoảng 6% số lượng hệ thống nhưng chiếm tới 67% công suất.

Cơ cấu này cho thấy khu vực sản xuất, kinh doanh vẫn là nhóm có khả năng tạo ra bước tăng trưởng lớn về công suất trong thời gian tới. Đây cũng là nhóm có điều kiện tương đối thuận lợi để phát huy hiệu quả mô hình, bởi thời gian sử dụng điện của nhiều cơ sở trùng với thời điểm hệ thống mặt trời phát điện.

Bên cạnh nhóm doanh nghiệp, khu công nghiệp, các cơ quan, đơn vị sự nghiệp cũng là nhóm khách hàng có dư địa để tham gia. Việc triển khai ĐMTMN tại các trụ sở, công trình công cộng cần được gắn với đặc điểm phụ tải, điều kiện mái và khả năng sử dụng điện vào ban ngày.

Cùng với tuyên truyền về hiệu quả sử dụng năng lượng, ngành điện có thể tiếp tục cung cấp thông tin kỹ thuật, hướng dẫn về quy mô công suất, phương thức đấu nối và những yêu cầu liên quan để các đơn vị có cơ sở lựa chọn phương án phù hợp.

Cùng với định hướng phát triển nguồn điện tại chỗ, cơ chế, chính sách đối với ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ cũng tiếp tục được hoàn thiện. Nghị định số 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 của Chính phủ đã sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến việc bán sản lượng điện dư của nguồn ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế này tạo thêm cơ sở để người dân, doanh nghiệp và các chủ thể có nhu cầu chủ động tính toán phương án đầu tư, đồng thời đặt yêu cầu cao hơn về việc thiết kế hệ thống theo hướng ưu tiên tự dùng, phù hợp với đặc điểm phụ tải và điều kiện đấu nối.

Thực hiện chỉ đạo của Tổng công ty Điện lực miền Bắc, Công ty Điện lực Thanh Hóa cũng đã chủ động đẩy mạnh công tác tuyên truyền tiết kiệm điện, lợi ích của phát triển ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ, cung cấp thông tin về cơ chế, chính sách và hướng dẫn khách hàng thực hiện đúng các yêu cầu trong quá trình triển khai.

Cùng với đó, đơn vị phối hợp với Sở Công Thương Thanh Hóa trong quá trình hoàn thiện Kế hoạch phát triển ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ trình UBND tỉnh. 

Một hướng đi khác cũng đang được nghiên cứu là chính sách hỗ trợ các hộ gia đình đầu tư ĐMTMN kết hợp với hệ thống lưu trữ điện. Chính sách này, nếu được ban hành,  điều này sẽ tạo thêm cơ sở để người dân tiếp cận các giải pháp năng lượng phù hợp, nhất là đối với những hộ có nhu cầu sử dụng điện vào các thời điểm không trùng với thời gian hệ thống mặt trời phát điện.

Tiên phong từ chính những mái nhà ngành điện

Một điểm đáng chú ý trong quá trình triển khai tại Thanh Hóa là ngành điện không chỉ vận động khách hàng mà còn trực tiếp thực hiện ĐMTMN tại chính các cơ sở của mình. Trong quý II/2026, Công ty Điện lực Thanh Hóa đã hoàn thiện hệ thống ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ tại 22 trụ sở đơn vị trực thuộc, với tổng công suất hơn 600 kW.

Cùng với đó, chương trình vận động cán bộ, công nhân viên tham gia lắp đặt được triển khai trên toàn công ty, hướng tới mục tiêu năm 2026 có từ 80% số hộ gia đình CBCNV tham gia trên tinh thần tự nguyện, gương mẫu. Đến nay, đã có 260 hộ cán bộ, công nhân viên lắp đặt hệ thống với tổng công suất gần 2,1 MW. Tinh thần này cũng được thể hiện qua sự hưởng ứng của đội ngũ lãnh đạo các đơn vị, với 100% lãnh đạo từ cấp công ty đến các đơn vị trực thuộc đã thực hiện.

Điểm đáng nói không chỉ nằm ở số MW được tạo ra. Khi trực tiếp sử dụng và theo dõi hệ thống, cán bộ, công nhân viên có thêm trải nghiệm thực tế về công suất, phụ tải, thời điểm phát điện, khả năng lưu trữ và mức độ tự dùng. Qua đó, công tác tuyên truyền, tư vấn khách hàng cũng có thêm cơ sở thực tiễn.

Điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ đang cho thấy một hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển nguồn điện tại chỗ, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở số lượng hệ thống hay tổng công suất lắp đặt, mà còn ở khả năng tự dùng, sự phù hợp với phụ tải, an toàn trong đầu tư, vận hành và sự đồng bộ với lưới điện.

Từ thực tiễn Thanh Hóa có thể thấy, khi chính sách từng bước hoàn thiện, nhu cầu gia tăng và ngành điện tiếp tục đồng hành, mỗi mái nhà có thể trở thành một điểm sản xuất năng lượng, góp phần đáp ứng nhu cầu điện tại chỗ. Để nguồn điện phân tán này phát huy hiệu quả, cần ưu tiên tự dùng, đầu tư phù hợp với nhu cầu và bảo đảm an toàn trong quá trình vận hành. Đây cũng là nền tảng để Thanh Hóa từng bước khai thác nguồn năng lượng tái tạo tại chỗ, góp phần giảm áp lực phụ tải và sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả trong thời gian tới.