Doanh nghiệp vừa và nhỏ với bài toán 'chuyển đổi kép'

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tái cấu trúc, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trở thành hai trụ cột định hình mô hình tăng trưởng mới. Đối với Việt Nam, đây là yêu cầu bắt buộc trong quá trình hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm hơn 97% đang đối mặt nhiều thách thức về vốn, công nghệ, nhân lực, cùng áp lực từ tiêu chuẩn xanh và số hóa. Dù vậy, quá trình này cũng mở ra cơ hội lớn từ công nghệ số, tài chính xanh và các mô hình phát triển bền vững.

Xung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Mạc Quốc Anh - Uỷ viên Uỷ ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Bí thư Đảng uỷ, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội, Viện trưởng Viện Kinh tế và Phát triển Doanh nghiệp, để làm rõ hơn về những cơ hội, thách thức cũng như định hướng thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa trong quá trình chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh.

Xu thế chuyển đổi kép định hình kinh tế toàn cầu

- Thưa TS. Mạc Quốc Anh, ông nhìn nhận như thế nào về xu thế chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trên thế giới hiện nay?

TS. Mạc Quốc Anh: Trong những năm gần đây, nền kinh tế thế giới đang chứng kiến một sự chuyển dịch mang tính cấu trúc sâu sắc với hai xu thế lớn là chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Nếu chuyển đổi số được xem là động lực của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, thì chuyển đổi xanh là con đường tất yếu để các quốc gia hướng tới phát triển bền vững, giảm phát thải carbon và bảo vệ môi trường sống. Hai xu thế này không tồn tại độc lập mà ngày càng hội tụ, tạo nên quá trình “chuyển đổi kép”, trong đó công nghệ số đóng vai trò công cụ thúc đẩy các mục tiêu phát triển xanh và bền vững.

Theo các báo cáo quốc tế, kinh tế số hiện chiếm khoảng 15% GDP toàn cầu và có thể đạt 25% vào năm 2030. Trong khi đó, các ngành liên quan đến năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và công nghệ xanh được dự báo sẽ trở thành động lực tăng trưởng quan trọng trong nhiều thập kỷ tới. Việc kết hợp chuyển đổi số với chuyển đổi xanh giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, giảm chi phí và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế toàn cầu.

Doanh nghiệp Việt trước áp lực chuyển đổi trong bối cảnh hội nhập

- Đối với Việt Nam, yêu cầu "chuyển đổi kép" này đặt ra những vấn đề gì cho cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, thưa ông?

TS. Mạc Quốc Anh: Đối với Việt Nam, yêu cầu "chuyển đổi kép" càng trở nên cấp thiết khi nền kinh tế hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại COP26, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ chương trình chuyển đổi số quốc gia. Điều này cho thấy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp.

Hiện nay, Việt Nam có khoảng 900.000 doanh nghiệp, trong đó hơn 97% là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khoảng 60% doanh nghiệp đã ứng dụng công nghệ số ở mức cơ bản, 20% có chiến lược rõ ràng, nhưng chỉ khoảng 5% đạt mức chuyển đổi số toàn diện. Trong chuyển đổi xanh, khoảng 40% doanh nghiệp quan tâm đến tiêu chuẩn ESG, nhưng chỉ 10% triển khai thực tế quy mô lớn. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi vẫn đang ở giai đoạn đầu và còn nhiều dư địa phát triển.

Công nghệ số sẽ là đòn bẩy thúc đẩy chuyển đổi xanh

- Theo ông, chuyển đổi số đóng vai trò như thế nào trong việc thúc đẩy chuyển đổi xanh của doanh nghiệp?

TS. Mạc Quốc Anh: Về bản chất, chuyển đổi số là quá trình ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật và điện toán đám mây để tái cấu trúc mô hình hoạt động của doanh nghiệp dựa trên dữ liệu. Các doanh nghiệp áp dụng chuyển đổi số toàn diện có thể tăng năng suất lao động từ 20 đến 30% và giảm chi phí vận hành từ 15 đến 20%.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh hướng tới mô hình kinh tế ít carbon, hiệu quả tài nguyên và thân thiện môi trường, gắn với các tiêu chuẩn ESG. Điều đáng chú ý là công nghệ số đang trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy chuyển đổi xanh. Các hệ thống IoT giúp giám sát tiêu thụ năng lượng theo thời gian thực, trí tuệ nhân tạo tối ưu hóa quy trình sản xuất để giảm lãng phí và phát thải, còn blockchain hỗ trợ truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cung ứng xanh.

Bên cạnh đó, sự thay đổi của chuỗi cung ứng toàn cầu cũng tạo áp lực lớn. Các tập đoàn đa quốc gia yêu cầu nhà cung cấp đáp ứng tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội. Đặc biệt, cơ chế CBAM của Liên minh châu Âu yêu cầu khai báo phát thải carbon, nếu không doanh nghiệp sẽ phải chịu chi phí cao hơn và giảm sức cạnh tranh.

Tháo gỡ điểm nghẽn, tận dụng cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

- Vậy theo ông, đâu là thách thức và giải pháp để thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa thực hiện hiệu quả chuyển đổi số và chuyển đổi xanh?

TS. Mạc Quốc Anh: Quá trình chuyển đổi hiện nay đối mặt với nhiều thách thức, trong đó chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ, đặc biệt là công nghệ xanh, còn cao, có thể chiếm từ 10 đến 20% tổng chi phí đầu tư mới. Bên cạnh đó là tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, với dự báo Việt Nam có thể thiếu khoảng 500.000 lao động kỹ năng số vào năm 2030. Năng lực công nghệ và quản trị của nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng còn hạn chế.

Tuy nhiên, cơ hội là rất lớn. Ứng dụng công nghệ số có thể giúp tăng trưởng GDP thêm 1 đến 2% mỗi năm, trong khi thị trường tài chính xanh toàn cầu dự kiến đạt hơn 50 nghìn tỷ USD vào năm 2030.

Để thúc đẩy quá trình này, cần hoàn thiện thể chế về kinh tế số và kinh tế xanh, phát triển hệ sinh thái tài chính xanh, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, đầu tư hạ tầng số và phát huy vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp trong kết nối nguồn lực.

- Cảm ơn ông đã chia sẻ!

Chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu tất yếu đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Dù còn nhiều khó khăn về chi phí, công nghệ và nhân lực, nhưng đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp tái cấu trúc, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. 

Việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ từ chính sách, tài chính đến đào tạo và hạ tầng sẽ đóng vai trò quyết định trong việc giúp khu vực doanh nghiệp tư nhân bứt phá và phát triển bền vững trong thời gian tới.