Trong bối cảnh thương mại điện tử, kinh tế số và các nền tảng xuyên biên giới phát triển mạnh mẽ, công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đang đứng trước nhiều thách thức mới. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Vũ Văn Trung, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam đã chia sẻ những định hướng đổi mới công tác bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên số, nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, tăng cường ứng dụng công nghệ và nâng cao vai trò chủ động của chính người tiêu dùng.
Môi trường số khiến người dùng dễ bị “tổn thương”
- Thưa ông, trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh, ông đánh giá như thế nào về thực trạng và những khó khăn trong công tác bảo vệ người tiêu dùng hiện nay?
Ông Vũ Văn Trung: Chúng ta đang chứng kiến một sự chuyển dịch căn bản trong hành vi tiêu dùng. Trước đây, giao dịch chủ yếu diễn ra trực tiếp tại địa điểm kinh doanh. Nhưng hiện nay, phần lớn hoạt động mua sắm lại diễn ra trên nền tảng số, mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử.
Con số thống kê từ Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cũng cho thấy, năm 2025, tổng doanh thu thương mại điện tử đạt 31 tỷ USD, chiếm khoảng 2/3 quy mô nền kinh tế số, tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử đạt 25%.
Thương mại điện tử vừa góp phần giải quyết vấn đề trao đổi, lưu thông hàng hóa trong nước, vừa hỗ trợ hàng hóa Việt Nam vươn ra thị trường thế giới, dần trở thành kênh phân phối quan trọng thay thế cho các kênh phân phối truyền thống.
Tỷ lệ người dân tham gia mua sắm trực tuyến ngày càng cao đã phản ánh sự năng động của nền kinh tế số, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức lớn về quản lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Ông Vũ Văn Trung, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam trả lời phỏng vấn phóng viên Báo Công Thương. Ảnh: Phong Lâm
Thực tế cho thấy, các hành vi vi phạm trong môi trường số có xu hướng tinh vi hơn, khó truy vết hơn và gây thiệt hại lớn hơn. Hàng giả, hàng nhái, quảng cáo sai sự thật, thao túng đánh giá sản phẩm, lừa đảo qua mạng xã hội, chiếm đoạt dữ liệu cá nhân… đang trở thành những rủi ro phổ biến.
Thống kê của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho thấy, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi tội phạm mạng. Chỉ tính riêng năm 2024, cả nước bị thiệt hại ước tính khoảng 18.900 tỷ đồng. Tội phạm mạng không chỉ gây tổn thất kinh tế mà còn làm xói mòn niềm tin xã hội.
Một vấn đề rất đáng lưu ý là sự bất cân xứng thông tin trong môi trường số ngày càng lớn. Người tiêu dùng khó xác định danh tính thực sự của người bán, khó kiểm chứng chất lượng sản phẩm trước khi nhận hàng, trong khi dữ liệu cá nhân lại bị thu thập và khai thác bởi các đơn vị kinh doanh số. Nếu không có cơ chế kiểm soát hiệu quả, người tiêu dùng sẽ luôn ở vị thế yếu hơn, dễ bị “tổn thương” hơn khi giao dịch trong môi trường số.
Đổi mới thể chế, tăng cường năng lực quản trị
- Trước những thách thức đó, theo ông, cần đổi mới công tác bảo vệ người tiêu dùng theo hướng nào?
Ông Vũ Văn Trung: Tôi cho rằng cần tiếp cận vấn đề theo ba tầng giải pháp: Thể chế, công nghệ và năng lực quản trị.
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế phù hợp với mô hình kinh doanh số. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và mới nhất là Luật Thương mại điện tử đã có bước tiến quan trọng khi bổ sung quy định về giao dịch trên không gian mạng, trách nhiệm của sàn thương mại điện tử và tổ chức trung gian. Tuy nhiên, luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có hệ thống văn bản hướng dẫn cụ thể, đồng bộ với pháp luật về thương mại điện tử, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và cạnh tranh. Đặc biệt, cần quy định rõ trách nhiệm liên đới của nền tảng số khi để xảy ra vi phạm trên hệ sinh thái của mình.
Thứ hai, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ vào công tác bảo vệ người tiêu dùng. Tôi kiến nghị xây dựng hệ thống tiếp nhận, xử lý khiếu nại trực tuyến tích hợp trên phạm vi quốc gia, kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội và các sàn thương mại điện tử. Khi dữ liệu khiếu nại được số hóa và phân tích bằng công nghệ, cơ quan chức năng có thể phát hiện sớm các mô hình vi phạm lặp lại, các nhóm đối tượng có dấu hiệu lừa đảo.
Thứ ba, yêu cầu các doanh nghiệp nền tảng nâng cao tiêu chuẩn quản trị. Hiện có trên 60% dân số trưởng thành Việt Nam đã tham gia mua sắm trực tuyến. Với quy mô đó, các sàn không thể chỉ đóng vai trò trung gian thụ động. Họ cần tăng cường xác thực người bán, minh bạch cơ chế hiển thị sản phẩm, bảo vệ dữ liệu cá nhân và phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng trong xử lý vi phạm.
- Trong bối cảnh mới, vai trò của Hiệp hội Bảo vệ người tiêu dùng cần được định vị như thế nào, thưa ông?
Ông Vũ Văn Trung: Tất nhiên chúng tôi không nằm ngoài xu thế số hoá và điều đó buộc chúng tôi phải thay đổi cách vận hành tổ chức và thực hiện nhiệm vụ bám sát thực tiễn.
Chúng tôi sẽ nâng cao năng lực nghiên cứu, dự báo xu hướng tiêu dùng số để chủ động khuyến nghị chính sách, phối hợp với các cơ quan chuyên môn để nhận diện sớm rủi ro; đẩy mạnh giáo dục kỹ năng tiêu dùng số cho người tiêu dùng; mở rộng hợp tác quốc tế, tích cực trao đổi thông tin và phối hợp xử lý giữa các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng trong khu vực và trên thế giới.
Người tiêu dùng cần trang bị một số kỹ năng cần thiết để tránh gặp rủi ro khi mua sắm trên môi trường số. Ảnh minh hoạ
- Theo ông, ở khía cạnh người tiêu dùng, họ cần làm gì để không trở thành “nạn nhân” của hành vi lừa đảo, gian lận thương mại khi tham gia môi trường số?
Ông Vũ Văn Trung: Trong kỷ nguyên số, mỗi người tiêu dùng phải tự trang bị cho mình những kiến thức, kỹ năng cơ bản. Tôi cho rằng có ba nhóm kỹ năng thiết yếu.
Thứ nhất, kỹ năng nhận diện rủi ro. Người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ thông tin pháp lý của người bán, địa chỉ, mã số thuế nếu có; không tin vào quảng cáo quá mức; cảnh giác với mức giá thấp bất thường so với thị trường. Khi truy cập trang web, phải kiểm tra đường dẫn chính thức, tránh nhấp vào các liên kết lạ gửi qua tin nhắn hoặc email.
Thứ hai, kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân. Không cung cấp thông tin nhạy cảm như mã OTP, số căn cước công dân, thông tin tài khoản ngân hàng cho bất kỳ ai qua điện thoại hoặc mạng xã hội. Cần sử dụng mật khẩu mạnh, xác thực hai lớp và thường xuyên cập nhật phần mềm bảo mật.
Thứ ba, kỹ năng sử dụng công cụ pháp lý. Người tiêu dùng cần lưu giữ hóa đơn điện tử, tin nhắn xác nhận giao dịch, hình ảnh sản phẩm khi nhận hàng. Khi phát hiện vi phạm, phải phản ánh kịp thời tới cơ quan chức năng hoặc hội bảo vệ người tiêu dùng thay vì bỏ qua.
Xin trân trọng cảm ơn ông !
Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), Luật Thương mại điện tử sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Hiện nay, Cục đang triển khai xây Nghị định hướng dẫn một số điều của Luật Thương mại điện tử, Thông tư hướng dẫn việc kết nối các hệ thống thông tin của địa phương và các cơ quan liên quan như thuế, hải quan, các sàn thương mại điện tử với cơ sở dữ liệu về thương mại điện tử.
Việc này giúp hình thành một hệ thống cơ sở dữ liệu thương mại điện tử đầy đủ, qua đó giúp người tiêu dùng trên cả nước hạn chế hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng.