Thị trường gạo toàn cầu đang bước vào giai đoạn điều chỉnh khi giá liên tục giảm so với cùng kỳ năm trước. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, chỉ số Gạo Trắng Oryza (WRI) hiện ở mức 397 USD/tấn, giảm tới 68 USD/tấn so với cùng kỳ. Diễn biến này phản ánh xu hướng giảm giá đang chi phối thị trường, trong bối cảnh cung tăng và nhu cầu có dấu hiệu chững lại.
Ở phân khúc chủ lực, giá gạo 5% tấm của các quốc gia xuất khẩu lớn như Việt Nam, Thái Lan, Pakistan đều ở mức thấp hơn đáng kể so với năm ngoái. Ảnh minh họa
Hiện, giá gạo thơm xuất khẩu 5% tấm của Việt Nam đang được chào bán từ 400-415 USD/tấn; gạo Jasmine ở mức 430-434 USD/tấn. So sánh với các nước xuất khẩu lớn khác, gạo 5% tấm của Việt Nam vẫn giữ mức giá cao hơn so với Thái Lan (381-385 USD/tấn) và Ấn Độ (351-355 USD/tấn). Mức giá này thấp hơn đáng kể so với cùng kỳ năm ngoái.
Không chỉ chịu áp lực từ cung – cầu, thương mại gạo toàn cầu còn bị chi phối bởi yếu tố địa chính trị. Căng thẳng tại Trung Đông khiến chi phí vận tải, bảo hiểm và nhiên liệu tăng cao, làm gián đoạn nhiều hợp đồng xuất khẩu. Tại Thái Lan, hàng chục nghìn tấn gạo đã phải tạm dừng giao hàng do đối tác điều chỉnh kế hoạch nhập khẩu.
Cùng với đó, nhiều quốc gia xuất khẩu lớn ghi nhận sự sụt giảm. Pakistan giảm mạnh lượng xuất khẩu trong những tháng đầu năm 2026, trong khi Thái Lan dự báo xuất khẩu cả năm có thể giảm khoảng 11%. Ngược lại, Ấn Độ đang đẩy mạnh xuất khẩu gạo đặc sản, mở ra hướng đi nâng cao giá trị thay vì cạnh tranh về sản lượng.
Song song với biến động thương mại, xu hướng tăng cường dự trữ lương thực đang gia tăng trên toàn cầu. Nhiều quốc gia như Malaysia, Bangladesh, Philippines… chủ động nâng dự trữ để phòng ngừa rủi ro đứt gãy nguồn cung. Điều này khiến nhu cầu nhập khẩu trở nên khó dự báo, đồng thời làm gia tăng áp lực cạnh tranh đối với các nước xuất khẩu.
Tác động từ thị trường thế giới nhanh chóng lan sang thị trường trong nước, khiến ngành lúa gạo Việt Nam đối mặt nhiều khó khăn. Dù năng suất lúa vụ Đông Xuân tăng cao, nhưng giá lúa lại giảm mạnh, kéo theo lợi nhuận của nông dân bị thu hẹp.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều địa phương ghi nhận giá lúa giảm sâu so với cùng kỳ. Một số giống lúa chủ lực như OM18 chỉ còn khoảng 5.800 đồng/kg, trong khi chi phí sản xuất, phân bón, nhân công và thu hoạch đều tăng. Giá thuê máy gặt cũng tăng đáng kể, khiến chi phí đầu vào đội lên.
Đáng chú ý, thị trường thu mua cũng có nhiều biến động. Nếu như các năm trước, thương lái thường đặt cọc từ sớm, thì năm nay nhiều nơi phải chờ đến sát ngày thu hoạch mới có người mua. Nông dân vì vậy rơi vào thế bị động, dễ bị ép giá khi nguồn cung tăng mạnh trong thời gian ngắn.
Không chỉ nông dân, doanh nghiệp thu mua và xuất khẩu gạo cũng gặp khó. Đại diện một số doanh nghiệp cho biết, quy định thanh toán không dùng tiền mặt đối với giao dịch từ 5 triệu đồng trở lên đang tạo ra nhiều vướng mắc trong thu mua lúa từ nông dân. Quy trình ký kết, xác nhận thông tin và chuyển khoản khiến giao dịch kéo dài, không phù hợp với đặc thù cần thanh toán nhanh của ngành lúa gạo.
Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp phụ thuộc vào vốn vay ngân hàng để thu mua. Việc giải ngân không kịp thời, đặc biệt vào cuối ngày khi ngân hàng ngừng giao dịch, khiến doanh nghiệp không thể thu mua ngay sau thu hoạch. Điều này làm giảm chất lượng lúa, đồng thời khiến cả doanh nghiệp và nông dân đều chịu thiệt.
Thực tế cho thấy chuỗi cung ứng lúa gạo đang gặp khó trong quá trình chuyển đổi sang hướng minh bạch hơn. Thương lái, mắt xích quan trọng chưa kịp thích ứng với quy định mới, trong khi hợp tác xã chưa đủ năng lực thay thế, dẫn đến tình trạng gián đoạn trong thu mua.
Trước áp lực tiêu thụ, các chuyên gia cho rằng cần đặc biệt chú trọng phát triển thị trường trong nước, tăng cường năng lực lưu trữ và luân chuyển lúa gạo. Đây là “bệ đỡ” quan trọng trong bối cảnh xuất khẩu gặp nhiều biến động.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam, cho hay vụ Đông Xuân tại Đồng bằng sông Cửu Long còn hơn 5 triệu tấn lúa cần tiêu thụ trong thời gian tới. Khối lượng lớn này tạo áp lực đáng kể lên thị trường, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp.
Trong bối cảnh đó, việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tận dụng các hiệp định thương mại tự do và chuyển dịch sang các phân khúc gạo chất lượng cao được xem là hướng đi cần thiết. Đồng thời, doanh nghiệp cần tăng cường quản trị rủi ro, chủ động ứng phó với biến động về giá, tỷ giá và chính sách thương mại.
Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ trong sản xuất, chế biến và logistics cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh. Đây là yếu tố then chốt để ngành lúa gạo Việt Nam giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.
Trước diễn biến thị trường, Chính phủ đã kịp thời có các chỉ đạo nhằm tháo gỡ khó khăn cho ngành lúa gạo. Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương hỗ trợ doanh nghiệp thu mua, tiêu thụ lúa gạo, đặc biệt trong giai đoạn thu hoạch rộ.
Trong đó, nhấn mạnh việc tận dụng tối đa hệ thống kho chứa, năng lực chế biến để tăng cường thu mua, góp phần ổn định thị trường. Ngân hàng Nhà nước cũng được giao chỉ đạo các tổ chức tín dụng bố trí nguồn vốn với lãi suất hợp lý, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận vốn.
Về phía Bộ Công Thương cũng đã ban hành Chỉ thị số 08/CT-BCT về thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu gạo trong tình hình mới. Chỉ thị yêu cầu điều hành xuất khẩu gạo theo hướng linh hoạt, gắn với ổn định thị trường trong nước và bảo đảm an ninh lương thực.
Bộ cũng giao các đơn vị chức năng đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường, đặc biệt là các thị trường giá trị cao như EU, Vương quốc Anh. Đồng thời, tăng cường theo dõi diễn biến cung – cầu, kịp thời cảnh báo rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp xử lý các vấn đề phát sinh.
Ở thị trường trong nước, công tác kiểm tra, kiểm soát được tăng cường nhằm bảo đảm minh bạch, xử lý các hành vi gian lận thương mại, góp phần ổn định giá cả và bảo vệ người tiêu dùng.
Chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy nhận định, thị trường gạo toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc với nhiều biến động khó lường. Giá giảm, cạnh tranh gia tăng, trong khi các yếu tố địa chính trị và an ninh lương thực ngày càng ảnh hưởng sâu rộng. Đối với Việt Nam, đây là thách thức nhưng cũng là cơ hội để tái định vị ngành lúa gạo theo hướng bền vững. Việc nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị, đa dạng hóa thị trường và tăng cường khả năng thích ứng sẽ là chìa khóa để phát triển lâu dài.
Trong bối cảnh hiện nay, sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân là yếu tố quyết định. Khi các chính sách hỗ trợ được triển khai hiệu quả, cùng với nỗ lực thích ứng của doanh nghiệp, ngành lúa gạo Việt Nam hoàn toàn có thể vượt qua giai đoạn khó khăn, tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.