Một buổi sáng tại làng Ngó (phường Hội Phú, tỉnh Gia Lai), trong buổi tập của Câu lạc bộ cồng chiêng, múa xoang, nghệ nhân Ak, 80 tuổi, cầm dùi, gõ mẫu từng nhịp chiêng rồi chậm rãi hướng dẫn thanh thiếu niên trong làng cách đặt tay, giữ tư thế và bắt nhịp. Thấy một thành viên còn lúng túng, ông lại làm mẫu, nhắc từng động tác. Buổi tập cứ thế tiếp diễn trong sự kiên nhẫn của người thầy đã bước sang tuổi 80.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn hóa Jrai, giờ đây, già Ak lại dành thời gian truyền những điều mình biết cho lớp trẻ. Bởi ông sợ rằng nếu người già không truyền dạy, người trẻ không học hỏi, những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ sẽ dần mai một.
Ở tuổi 80, khi nhiều người đã lui về nghỉ ngơi, nghệ nhân Ak (ở làng Chuet, phường An Phú), vẫn dành thời gian đến với những buổi sinh hoạt văn hóa. Điều ông muốn trao lại không chỉ là kỹ năng đánh chiêng, múa xoang hay chế tác nhạc cụ, mà còn là tình yêu đối với những giá trị văn hóa đã gắn bó với cuộc đời mình.
Với già Ak, tiếng chiêng không phải điều xa lạ. Nó đã theo ông từ những năm tháng tuổi thơ, khi được các bậc cao niên trong làng chỉ dạy cách đánh chiêng, đan lát, tạc tượng. Những bài học ấy được truyền lại bằng cách người đi trước làm mẫu, người đi sau quan sát rồi tự mình thực hành.
Đến năm 20 tuổi, ông đã có thể đánh thành thạo nhiều bài chiêng, tham gia đội cồng chiêng của làng và biểu diễn trong các dịp lễ hội. Có năng khiếu, ông tiếp tục học chế tác, biểu diễn các loại nhạc cụ truyền thống như đàn goong, đàn t’rưng; đồng thời rèn luyện đôi tay với nghề đan lát.
Thời gian trôi qua, những người từng truyền dạy cho ông dần già đi. Còn những điều ông học được từ họ trở thành vốn tri thức quý giá mà ông muốn tiếp tục trao lại. Theo ông, văn hóa truyền thống chỉ có thể được gìn giữ khi lớp trẻ hiểu, yêu và có ý thức học hỏi. “Văn hóa cồng chiêng, đan lát, chế tác nhạc cụ… là nét đẹp từ lâu đời của người Jrai. Tôi tự hào và luôn cố gắng góp sức gìn giữ để chúng không bị mai một. Thế nhưng, lớp trẻ hiện nay chưa nhận thức đầy đủ về giá trị văn hóa này, những người già trong làng cần phải tiếp lửa cho họ”, già Ak chia sẻ.
Không chỉ tham gia hướng dẫn tại câu lạc bộ, ông còn bắt đầu từ chính gia đình mình. Con cháu được ông tạo điều kiện tiếp xúc với cồng chiêng, múa xoang và những nghề thủ công truyền thống. Trong số đó, Ksor Đội, 16 tuổi, là người cháu được ông trực tiếp truyền dạy cồng chiêng từ khi còn học lớp 2.
Từ những lần theo ông tập luyện, Ksor Đội dần làm quen với các bài chiêng. Đến nay, em đã có thể biểu diễn thành thạo nhiều bài và được tham gia biểu diễn ở nhiều nơi. Những gì học được từ ông cũng khiến em muốn tìm hiểu thêm về nghề đan lát, chế tác nhạc cụ. “Em được ông truyền dạy cồng chiêng từ năm lớp 2. Giờ em đã đánh thành thạo nhiều bài chiêng và được đi biểu diễn nhiều nơi. Em cũng sẽ học đan lát và chế tác để giỏi như ông của mình”, Ksor Đội bày tỏ.
Nếu Ksor Đội tiếp nối ông mình qua những bài chiêng thì Y My, 17 tuổi, lại đến với văn hóa Jrai bằng những vòng xoang. Em đã có 4 năm học múa xoang từ các bà, các chị trong làng. Từ những người đi trước, từng động tác được truyền lại, giúp Y My có thêm cơ hội tìm hiểu và thực hành điệu múa truyền thống. Sau 4 năm gắn bó, cô gái trẻ vẫn mong muốn được học thêm nhiều điệu múa, tham gia biểu diễn ở nhiều chương trình để rèn luyện và giới thiệu văn hóa dân tộc mình.
Từ những buổi sinh hoạt như vậy, người trẻ có thêm cơ hội học hỏi, còn các nghệ nhân có nơi để trao truyền những điều mình biết. Tuy nhiên, phía sau những nỗ lực ấy vẫn là nỗi trăn trở: khi những người am hiểu văn hóa truyền thống ngày càng cao tuổi, liệu có đủ người tiếp nhận để những tri thức ấy tiếp tục được lưu giữ?
Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2005, sau đó được chuyển vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008. Sự ghi nhận ấy khẳng định giá trị đặc sắc của di sản gắn với đời sống tinh thần của các cộng đồng dân tộc Tây Nguyên.
Ở Gia Lai, tiếng cồng chiêng hiện diện trong nhiều nghi lễ, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng. Nhưng điều làm nên giá trị của di sản không chỉ là những thanh âm trầm hùng, ngân vang. Đằng sau mỗi bài chiêng còn có những tri thức được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ: cách diễn tấu, kỹ thuật chỉnh chiêng, hoàn cảnh sử dụng và những quy tắc văn hóa gắn với từng nghi lễ.
Đó cũng là phần di sản khó gìn giữ nhất. Một bộ chiêng có thể được bảo quản, một tiết mục có thể được ghi hình, nhưng kinh nghiệm của người nghệ nhân, cách nhận biết âm thanh, kỹ thuật chỉnh từng chiếc chiêng hay ý nghĩa của một bài chiêng trong đời sống cộng đồng cần được truyền dạy trực tiếp.
Tại Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026, lãnh đạo tỉnh đã thẳng thắn chỉ ra nguy cơ mai một của một số bài chiêng cổ, thang âm nguyên bản, kỹ thuật chỉnh chiêng cùng những nghi lễ và tri thức dân gian. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân am hiểu sâu sắc văn hóa truyền thống đã lớn tuổi, việc trao truyền cho thế hệ trẻ còn gặp khó khăn.
Điều này cho thấy, bảo tồn cồng chiêng không thể chỉ dừng ở việc duy trì các đội biểu diễn hay tổ chức những chương trình giao lưu, trình diễn. Quan trọng hơn là phải nhận diện được những tri thức nào đang có nguy cơ thất truyền, ai còn nắm giữ, có bao nhiêu người đang học và điều kiện thực hành tại cộng đồng ra sao.
Một người trẻ có thể học đánh chiêng để tham gia biểu diễn, nhưng để hiểu sâu những bài chiêng gắn với đời sống truyền thống cần quá trình học hỏi lâu dài. Tương tự, việc ghi âm, ghi hình có thể giúp lưu giữ tư liệu, song không thể thay thế hoàn toàn sự hướng dẫn của những nghệ nhân có kinh nghiệm.
Bởi vậy, những người như già Ak có vai trò đặc biệt trong hành trình bảo tồn di sản. Họ không chỉ là người thực hành mà còn là cầu nối đưa những tri thức văn hóa từ thế hệ trước đến với lớp trẻ hôm nay.
Trong kho tàng di sản cồng chiêng của người Jrai ở Gia Lai, Bộ chiêng Ko Đơ là một hiện vật đặc biệt. Có niên đại khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, bộ chiêng gồm 8 chiếc, trong đó có 5 chiêng bằng và 3 chiêng có núm. Được chế tác thủ công với kỹ thuật tinh xảo, bộ chiêng tạo nên hệ thống âm thanh trầm ấm, ngân vang và hòa quyện.
Trải qua hơn một thế kỷ, bộ chiêng được các thế hệ trong gia đình người Jrai gìn giữ, gắn với những nghi lễ truyền thống và sự kiện quan trọng của cộng đồng. Mỗi tiếng chiêng không chỉ là âm nhạc mà còn chuyên chở những câu chuyện về tổ tiên, tín ngưỡng và sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật tiêu biểu, Bộ chiêng Ko Đơ đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia. Tại Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026, bộ chiêng được công bố, tôn vinh danh hiệu, trở thành dấu mốc ý nghĩa trong hành trình gìn giữ di sản văn hóa của địa phương.
Giá trị của Bộ chiêng Ko Đơ không chỉ nằm ở niên đại, sự quý hiếm hay tình trạng nguyên vẹn của hiện vật, mà còn ở những tri thức dân gian, kỹ thuật chỉnh chiêng, nghệ thuật diễn tấu và ký ức văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Việc bảo vệ một bảo vật quốc gia là cần thiết, nhưng bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở việc gìn giữ hiện vật. Những tri thức gắn với bộ chiêng cũng cần được nhận diện, tư liệu hóa và trao truyền, để giá trị văn hóa không chỉ được lưu giữ trong hồ sơ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị di sản, phát huy vai trò chủ thể của nhân dân và tạo điều kiện để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển. Đối với Gia Lai, định hướng này đang được cụ thể hóa bằng những chính sách sát với thực tế từng địa bàn, trong đó nghệ nhân được tạo điều kiện để truyền dạy, người trẻ có cơ hội học tập và cộng đồng có môi trường thực hành văn hóa.
Câu lạc bộ cồng chiêng, múa xoang làng Ngó hiện có 38 thành viên, Ban Chủ nhiệm gồm 3 người, do ông Ây ARih làm Trưởng ban. Hoạt động theo phương thức tự nguyện, tự quản, câu lạc bộ tập hợp những người có chung đam mê và tâm huyết với việc gìn giữ cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc và múa xoang.
Với già Ak, hành trình ấy vẫn đang tiếp tục. Những gì ông học được từ các bậc cao niên năm xưa nay được ông truyền lại cho con cháu và lớp trẻ. Ksor Đội đã biết đánh nhiều bài chiêng, Y My đã có 4 năm học múa xoang. Đó là những người trẻ đang tiếp cận văn hóa truyền thống từ chính những người đi trước.
Nhưng thời gian không chờ đợi những người giữ di sản. Khi nghệ nhân ngày một cao tuổi, việc ghi lại tri thức, tạo điều kiện truyền dạy và tìm người tiếp nối càng cần được thực hiện sớm, thay vì đợi đến khi những người am hiểu không còn khả năng thực hành.
Sau những ngày hội, tiếng chiêng lại trở về với buôn làng. Ở đó, những nghệ nhân như già Ak vẫn tiếp tục công việc truyền dạy, còn lớp trẻ đang từng bước học hỏi. Giữ được tiếng chiêng không chỉ là giữ một âm thanh, mà còn là giữ những tri thức và con người đã làm nên giá trị của di sản.
Tuy nhiên, để những giá trị ấy được duy trì, cộng đồng cần có những không gian văn hóa để gặp gỡ, thực hành và cùng nhau gìn giữ. Tại làng Ia Gri, dưới chân núi lửa Chư Đang Ya, ngôi nhà rông mới đã được dựng lên từ sự chung sức của dân làng. Nhưng sau ngày khánh thành, ai sẽ tiếp tục gìn giữ, sử dụng và trao truyền những giá trị gắn với mái nhà chung ấy? Đó cũng là câu chuyện về những con người đang giữ hồn nhà rông bằng chính đời sống của cộng đồng.