Những ngày này, vùng quê An Hòa (xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai) rộn ràng trong không khí lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn.
Từ sáng sớm, dòng người từ khắp nơi đổ về chùa Bà ngày một đông, tạo nên không khí náo nhiệt nhưng vẫn giữ được nét trang nghiêm.
Chùa Bà từ lâu đã trở thành chốn linh thiêng trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Từ cuối thế kỷ XVI, khi Cảng thị Nước Mặn dần hình thành, nơi đây không chỉ là điểm tựa tín ngưỡng mà còn gắn liền với quá trình mở cõi và phát triển của cư dân vùng duyên hải. Trong thời kỳ hưng thịnh, Cảng thị Nước Mặn từng là thương cảng sầm uất của Đàng Trong, nằm trên tuyến giao thương quan trọng của “Con đường tơ lụa trên biển”.
Sự hội tụ của thương nhân nhiều quốc gia đã tạo nên một không gian giao thoa văn hóa đặc sắc, in đậm dấu ấn trong đời sống cộng đồng. Từ nền tảng đó, Lễ hội Chùa Bà ra đời và được gìn giữ qua nhiều thế hệ như một phần ký ức sống động của vùng đất.
Lễ hội diễn ra vào 30 tháng giêng đến mồng 2 tháng 2 âm lịch hằng năm. Lễ hội năm nay được tổ chức với nhiều hoạt động phong phú, kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội.
Phần lễ diễn ra trang nghiêm với các nghi thức truyền thống như nghinh thần, rước sắc, rước biểu trưng Ngư - Tiều - Canh - Mục (đánh cá - đốn củi - cày ruộng - chăn nuôi); lễ cầu an, lễ tế Bà… thể hiện lòng thành kính đối với tiền nhân.
Phần hội lại mang không khí rộn ràng với các chương trình văn hóa, văn nghệ dân gian như bài chòi, hát tuồng, cùng các hoạt động thể thao và trò chơi truyền thống, tạo nên không gian sinh hoạt cộng đồng sôi nổi, gắn kết.
Trải qua biến động lịch sử, lễ hội từng có giai đoạn gián đoạn. Tuy nhiên, bằng sự nỗ lực của chính quyền và người dân, hơn 20 năm qua, lễ hội đã được phục hồi và duy trì đều đặn, ngày càng hoàn thiện về quy mô lẫn nội dung.
Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội còn trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của địa phương. Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã góp phần khẳng định giá trị đặc sắc của lễ hội, đồng thời mở ra cơ hội để bảo tồn và phát huy di sản bài bản hơn.
Lễ hội năm 2026 diễn ra trong bối cảnh nhiều địa phương hưởng ứng các hoạt động du lịch quy mô quốc gia, tạo điều kiện để Tuy Phước Bắc quảng bá hình ảnh quê hương.
Thông qua lễ hội, những giá trị lịch sử, văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn được “kích hoạt” thành sản phẩm du lịch hấp dẫn. Đây cũng là dịp để kết nối các hoạt động văn hóa - du lịch, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững.
Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng thường niên, lễ hội còn là dịp để người dân tìm về ký ức của một thương cảng ven biển từng phồn thịnh cách đây hàng trăm năm, gắn với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất.
Từ nền tảng lễ hội, địa phương tiếp tục xác định mục tiêu bảo tồn gắn với phát triển. Công tác tôn tạo di tích, hoàn thiện hạ tầng phục vụ du lịch từng bước được chú trọng, cùng với đó là việc gìn giữ giá trị văn hóa phi vật thể thông qua vai trò của các nghệ nhân.
Lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn không chỉ là sự kiện văn hóa thường niên, mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần đánh thức ký ức thương cảng xưa, đồng thời mở ra hướng phát triển mới cho du lịch địa phương.