Sáng 18/3, tại Hà Nội, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai”. Hội thảo diễn ra trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Nước thế giới và Ngày Khí tượng thế giới.
Dự báo sớm tuyến phòng thủ đầu tiên
Phát biểu khai mạc, ông Lê Công Thành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, những năm gần đây, thiên tai tại Việt Nam có xu hướng gia tăng cả về tần suất và cường độ, diễn biến ngày càng cực đoan và khó lường.
Ông Lê Công Thành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát biểu khai mạc hội thảo. Ảnh: Minh Hiếu
Giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm nước ta chịu khoảng 10-12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, cùng hàng trăm đợt mưa lớn, lũ lụt, sạt lở đất. Chỉ trong 5 năm, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Đáng lo ngại, nhiều loại hình thiên tai xuất hiện với đặc điểm mới như lũ quét, sạt lở đất ở khu vực miền núi, mưa cực đoan tại đô thị hay hạn hán, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long. Các hiện tượng này thường xảy ra nhanh, phạm vi hẹp nhưng gây hậu quả nghiêm trọng và khó dự báo hơn trước.
“Dự báo càng chính xác, cảnh báo càng sớm thì khả năng chủ động ứng phó càng cao. Nhiều thiệt hại có thể giảm đáng kể nếu thông tin được cung cấp kịp thời, đúng đối tượng”, ông Lê Công Thành nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, dự báo và cảnh báo sớm chính là “tuyến phòng thủ” đầu tiên, giữ vai trò quyết định trong việc bảo vệ tính mạng người dân, đồng thời giảm thiểu thiệt hại về tài sản và hạ tầng kinh tế - xã hội.
TS. Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn chia sẻ tại Hội thảo. Ảnh: Minh Hiếu
Thông tin tại hội thảo, TS. Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết, biến đổi khí hậu đang khiến thời tiết toàn cầu và tại Việt Nam ngày càng cực đoan.
Giai đoạn 2011-2020, nhiệt độ trung bình bề mặt toàn cầu tăng khoảng 1,09°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, trong đó mức tăng trên đất liền cao hơn đại dương. Đáng chú ý, giai đoạn 2015-2025 là 11 năm nóng nhất trong 175 năm qua; riêng năm 2025 cao hơn 1,44°C so với thời kỳ 1850-1900 và là năm ấm thứ 3 trong chuỗi quan trắc.
Tại Việt Nam, hàng loạt hiện tượng thiên tai cực đoan đã được ghi nhận. Đợt hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2019-2020 được đánh giá là nghiêm trọng nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Lũ lịch sử miền Trung năm 2020 với hiện tượng “bão chồng bão, lũ chồng lũ” đã gây thiệt hại nặng nề trên diện rộng.
Đặc biệt, bão Yagi tháng 9/2024 được ghi nhận là cơn bão mạnh nhất trong 30 năm tại khu vực Bắc Bộ, gây mưa lớn kỷ lục tại nhiều địa phương, dẫn tới lũ lịch sử và sạt lở đất nghiêm trọng. Năm 2025 cũng ghi nhận số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông ở mức cao kỷ lục, cùng nhiều hiện tượng cực đoan như lượng mưa ngày tại trạm Bạch Mã (TP. Huế) lên tới 1.740 mm và lũ lớn xảy ra đồng thời trên 21 hệ thống sông. Những diễn biến này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.
Nâng cao năng lực dự báo, vẫn còn nhiều thách thức
Theo TS. Nguyễn Xuân Hiển, hệ thống dự báo khí tượng thủy văn của Việt Nam đã có nhiều bước tiến đáng kể. Các mô hình dự báo số trị vận hành trên siêu máy tính cho phép cung cấp dữ liệu chi tiết tới lưới 3x3 km; dự báo bão được thực hiện bằng tổ hợp nhiều mô hình toàn cầu và khu vực, kết hợp công nghệ đồng hóa dữ liệu.
Toàn cảnh Hội thảo. Ảnh: Minh Hiếu
Đáng chú ý, AI đang được ứng dụng sâu rộng trong dự báo thiên tai. Các mô hình học máy giúp cải thiện dự báo cường độ bão từ 10-20% trong ngắn hạn; hệ thống nhận dạng bão tự động từ dữ liệu vệ tinh đạt độ chính xác trên 90%.
Trong dự báo dông, lốc, hệ thống tích hợp dữ liệu từ vệ tinh, radar, định vị sét và trạm đo mưa có thể cảnh báo sớm trước 30 phút đến 3 giờ với độ chính xác 70-90%. Các nền tảng cảnh báo lũ quét, sạt lở đất cũng đã được triển khai theo thời gian thực, cập nhật đến cấp xã.
Công tác dự báo thủy văn được cải thiện rõ rệt, với khả năng dự báo lũ trên các sông Bắc Bộ, Trung Bộ từ 12-48 giờ, Nam Bộ đến 5 ngày; cảnh báo sớm có thể đạt 2-4 ngày, thậm chí tới 10 ngày ở khu vực Nam Bộ.
Tuy nhiên, công tác dự báo vẫn còn không ít hạn chế. Độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp; dự báo cường độ bão chưa có nhiều cải thiện trong thời gian dài; thời gian dự báo đỉnh lũ còn ngắn. Đặc biệt, việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất đến từng vị trí cụ thể vẫn gặp khó khăn do thiếu dữ liệu quan trắc địa chất và địa hình theo thời gian thực.
Bên cạnh đó, hạ tầng dữ liệu, mạng lưới quan trắc và nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu; cơ chế tài chính và chính sách thu hút nguồn lực cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ còn hạn chế.
Ông Cao Đức Phát, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Minh Hiếu
Theo ông Cao Đức Phát, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, việc nâng cao năng lực dự báo chính xác và cảnh báo sớm là điều kiện tiên quyết để chính quyền cơ sở và người dân chủ động phòng tránh. “Cần có các giải pháp hiệu quả hơn để thông tin cảnh báo đến nhanh hơn, sát hơn với cộng đồng dân cư, qua đó giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản”, ông nhấn mạnh.
Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh, trước yêu cầu ngày càng cao, việc ứng dụng công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), viễn thám hay mô hình dự báo số độ phân giải cao đang mở ra hướng đi mới cho ngành khí tượng thủy văn. Các công nghệ này giúp nâng cao độ chính xác của dự báo, rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, đồng thời hỗ trợ phân tích rủi ro và xây dựng các kịch bản ứng phó hiệu quả hơn.
Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn sẽ được đẩy mạnh thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, hiện đại hóa hệ thống quan trắc, phát triển nền tảng cảnh báo sớm đa thiên tai và tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức.
"Một trong những yêu cầu then chốt là đưa thông tin dự báo, cảnh báo đến người dân nhanh nhất, dễ tiếp cận nhất thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh. Đây được xem là yếu tố quyết định để các tiến bộ công nghệ phát huy hiệu quả trong thực tế", Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.
Trong thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn xác định tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển hạ tầng dữ liệu lớn, ứng dụng AI và làm chủ công nghệ dự báo hiện đại. Trọng tâm là nâng cao chất lượng dự báo cường độ bão, định lượng mưa và cảnh báo lũ, hướng tới kéo dài thời gian dự báo và tăng độ chính xác. Đồng thời, các hệ thống cảnh báo sớm sẽ được phát triển theo hướng chi tiết đến từng địa phương, tăng cường kết nối dữ liệu thời gian thực và đa dạng hóa kênh truyền tải thông tin để người dân tiếp cận nhanh nhất.