Gốm Bát Tràng chuyển mình để đáp ứng thị trường

Từ lò bầu đến dây chuyền sản xuất hiện đại

Nằm bên tả ngạn sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km, làng gốm Bát Tràng đã tồn tại và phát triển suốt hơn 700 năm. Trải qua nhiều thăng trầm, nơi đây hiện nay là một trung tâm sản xuất, kinh doanh gốm sứ năng động, liên tục thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường. Sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công lâu đời và tư duy sản xuất hiện đại đã tạo nên diện mạo riêng cho làng nghề này trong dòng chảy phát triển của nền kinh tế.

Nhắc đến Bát Tràng, nhiều người thường hình dung về những nghệ nhân ngồi bên bàn xoay, tỉ mỉ tạo hình từng sản phẩm gốm bằng tay. Tuy nhiên, phía sau những chiếc bát, chiếc cốc mang dáng dấp thủ công ấy là một quy trình sản xuất đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện đại.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, anh Nguyễn Quang Nhật, quản lý Lò Bầu cổ Bát Tràng cho biết, trước đây một mẻ gốm phải mất từ 7 - 10 ngày để hoàn thành, tính cả thời gian đốt lò và chờ nguội. Trong khi đó, với lò điện hoặc lò ga hiện nay, thời gian nung chỉ còn khoảng 12 - 14 giờ.

Việc rút ngắn thời gian nung đã giúp các cơ sở chủ động hơn trong việc sắp xếp đơn hàng, giảm chi phí vận hành và nâng cao khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn trong thời gian ngắn. Để có một sản phẩm hoàn thiện phải trải qua nhiều công đoạn như tạo phôi, tiện, trang trí, phủ men và nung. Mỗi công đoạn đều có người phụ trách riêng thay vì một người thợ thực hiện toàn bộ quy trình.

Theo anh Nhật, xưởng sản xuất của cơ sở hiện có gần 20 người thợ. Với các sản phẩm như cốc, bát hay đĩa, một người thợ có thể tạo ra từ 500 - 1.000 phôi sản phẩm trong một ngày. Việc phân chia công việc theo từng công đoạn giúp nâng cao năng suất lao động, đồng thời bảo đảm tính đồng đều của sản phẩm. Đây cũng là yếu tố quan trọng khi các cơ sở phải thực hiện những đơn hàng lên tới hàng vạn sản phẩm cho thị trường trong và ngoài nước.

Không chỉ thay đổi về công nghệ và tổ chức lao động, yêu cầu về chất lượng sản phẩm hiện nay cũng cao hơn trước rất nhiều. Phần lớn sản phẩm của cơ sở được sản xuất theo đơn đặt hàng nên các tiêu chuẩn kỹ thuật luôn được kiểm soát chặt chẽ. “Hàng xuất khẩu gần như không được phép có lỗi. Với các sản phẩm như đĩa, sau khi nung vẫn phải đảm bảo độ tròn theo đúng yêu cầu. Chỉ cần sai lệch một chút cũng có thể bị loại”, anh Quang Nhật cho biết.

Nghệ nhân gốm sứ Vũ Thành Như có 27 năm gắn bó tại Lò Bầu cổ cho biết, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc làm ra sản phẩm mà còn ở khả năng thích ứng với thị trường. Nếu trước đây một mẫu sản phẩm cần sản xuất trong thời gian dài thì hiện nay xu hướng tiêu dùng thay đổi nhanh hơn, buộc các cơ sở liên tục cập nhật mẫu mã để đáp ứng nhu cầu khách hàng.

“Về cơ bản nghề gốm không thay đổi, nhưng mẫu mã và cách tiếp cận khách hàng thay đổi rất nhiều. Nếu không theo kịp xu hướng thì rất khó cạnh tranh”, nghệ nhân Vũ Thành Như bày tỏ.

Gốm Bát Tràng và hành trình ra thế giới 

Hiện nay, sự phát triển của hoạt động xuất khẩu đang mở ra hướng đi mới cho nhiều cơ sở sản xuất tại Bát Tràng. Từ một làng nghề chủ yếu phục vụ nhu cầu trong nước, các sản phẩm gốm nơi đây ngày càng xuất hiện nhiều hơn trên thị trường quốc tế. Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu là cốc, bát, đĩa phục vụ nhà hàng, quán ăn hoặc các hệ thống dịch vụ. Thị trường trải rộng từ Đức, Pháp, Úc đến Nhật Bản, Hàn Quốc và gần đây là Trung Quốc.

Anh Nhật cho biết, mỗi đơn hàng thường có quy mô từ 10.000 - 20.000 sản phẩm. Riêng các đơn hàng bát có giá trị khoảng 200 - 300 triệu đồng tùy kích thước, mẫu mã và yêu cầu kỹ thuật. “Có những thời điểm trong ba tháng, cơ sở thực hiện khoảng 5 đơn hàng. Mỗi đơn từ 10.000 đến 20.000 sản phẩm thường mất từ nửa tháng đến một tháng để hoàn thành”, anh Nhật chia sẻ.

Việc liên tục xử lý các đơn hàng có số lượng lớn cho thấy quy mô sản xuất của nhiều cơ sở gốm Bát Tràng đã vượt ra ngoài phạm vi tiêu dùng địa phương. Tuy vậy, khi sản phẩm vẫn được tạo nên chủ yếu từ tay nghề thủ công, áp lực giữ chất lượng ổn định trên số lượng lớn và đáp ứng đúng tiến độ giao hàng luôn là bài toán khó.

Khác với nhiều mặt hàng công nghiệp có thể sản xuất hoàn toàn bằng máy móc, sản phẩm gốm vẫn phụ thuộc vào tay nghề của người thợ. Chính vì vậy, việc duy trì chất lượng đồng đều trên hàng vạn sản phẩm luôn là bài toán không đơn giản đối với các cơ sở sản xuất.

Lợi thế của làng nghề Bát Tràng hiện nay không nằm ở giá rẻ mà ở kinh nghiệm sản xuất, khả năng đáp ứng yêu cầu riêng của khách hàng và chất lượng sản phẩm. Từ kiểu dáng, họa tiết đến các chi tiết trang trí đều có thể được điều chỉnh theo từng đơn hàng.

Từ những chiếc lò bầu đốt củi hơn một thế kỷ trước đến các đơn hàng xuất khẩu hàng vạn sản phẩm ngày nay, hoạt động sản xuất tại Bát Tràng đang cho thấy sự chuyển mình rõ nét của một làng nghề truyền thống trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đằng sau hình ảnh những người thợ miệt mài bên bàn xoay là một quy trình sản xuất ngày càng chuyên nghiệp, đáp ứng các yêu cầu khắt khe về chất lượng, mẫu mã và tiến độ giao hàng.

Sự kết hợp giữa giá trị thủ công truyền thống và tư duy sản xuất hiện đại không chỉ giúp các cơ sở mở rộng thị trường tiêu thụ, nâng cao giá trị sản phẩm mà còn góp phần đưa thương hiệu gốm Bát Tràng vươn xa hơn trên bản đồ thương mại quốc tế, thúc đẩy giao lưu kinh tế và văn hóa với nhiều quốc gia trên thế giới.

Đằng sau những đơn hàng xuất khẩu hàng vạn sản phẩm, gốm Bát Tràng vẫn được làm nên từ đôi tay tỉ mỉ của người thợ thủ công. Khi thị trường xuất khẩu ngày càng mở rộng, bài toán của các cơ sở không chỉ là làm ra nhiều sản phẩm hơn, mà còn là giữ chất lượng gần như tuyệt đối trên từng lô hàng.