Đóng

Hành lang xanh Nam Trung Bộ - Tây Nguyên: Động lực tăng trưởng mới

Mở rộng không gian phát triển từ cao nguyên xuống biển, Gia Lai, Đắk Lắk và Khánh Hòa đang thúc đẩy kết nối nguồn năng lượng sạch, công nghiệp chế biến và hệ thống cảng biển, tạo đà tăng trưởng GRDP hai con số.

Khi không gian phát triển được mở rộng từ đại ngàn xuống biển lớn, bài toán tăng trưởng của ba tỉnh Nam Trung Bộ - Tây Nguyên không còn nằm ở những cam kết trên giấy. Dòng vốn hàng trăm nghìn tỷ đồng đang đổ vào năng lượng tái tạo, vùng nguyên liệu tuần hoàn và khu kinh tế thế hệ mới, đưa trục liên kết này thành chuỗi cung ứng xanh cho xuất khẩu giai đoạn 2026 - 2030.

Hạ tầng trạm biến áp và lưới truyền tải đồng bộ giúp giải tỏa công suất các nhà máy điện gió Tây Nguyên, kết nối nguồn điện sạch tới các khu kinh tế ven biển.

Phát triển nguồn điện sạch, tạo lực đẩy kinh tế

Trên hành lang kinh tế mới, nguồn điện sạch từ gió và mặt trời đang giữ vai trò đầu vào quyết định năng lực cạnh tranh của các nhà máy chế biến xuất khẩu. Quán triệt Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, ba địa phương đang dồn lực tháo gỡ nút thắt cung ứng năng lượng tái tạo cho sản xuất công nghiệp.

Phát triển năng lượng tái tạo gắn với bảo vệ vùng nguyên liệu nông nghiệp tuần hoàn đang tạo lợi thế cạnh tranh cho hàng hóa Tây Nguyên xuất khẩu.

Tại Gia Lai, với lợi thế tốc độ gió bình quân 6-7 m/s và bức xạ mặt trời ổn định, tổng tiềm năng năng lượng tái tạo ước đạt 23.000 MW. Tính đến tháng 11/2026, tỉnh đã vận hành thương mại 85 dự án điện sạch (tổng công suất 4.271 MW) và tổ chức đấu thầu 57 dự án mới quy mô trên 3.000 MW. Làn sóng đầu tư bứt tốc mạnh mẽ qua chuỗi sự kiện khởi công dồn dập trong tháng 11/2026: mở đầu là Nhà máy điện gió Vân Canh 2 (180 MW, vốn 7.700 tỷ đồng) ngày 7/11 với sự tham dự của Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc. Tiếp đó là 6 dự án trọng điểm gồm điện gió Tây Hồ - Chư Prông (49,5 MW), điện mặt trời nổi Bàu Cạn (35 MW) và cụm 4 nhà máy Ia Blứ (160 MW), bổ sung gần 1,1 tỷ kWh điện sạch mỗi năm.

Nghi thức bấm nút khởi công Dự án Nhà máy điện gió Tây Hồ - Chư Prông và Nhà máy điện mặt trời nổi Bàu Cạn (tỉnh Gia Lai) ngày 18/11/2026.

Cùng với Gia Lai, Đắk Lắk - sau khi mở rộng không gian kinh tế xuống dải ven biển Tuy Hòa, Sông Cầu - đang triển khai lộ trình 91 dự án năng lượng tái tạo mới giai đoạn 2025-2030 (tổng công suất khoảng 7.823 MW), tiêu biểu là Nhà máy điện gió Buôn Hồ 3 (vốn 583 tỷ đồng) vừa khởi công giữa tháng 11/2026. Tỉnh đặt mục tiêu nâng tỷ trọng điện sạch đạt 15-20%, giảm tiêu hao năng lượng sơ cấp trên GRDP 1,0-1,5%/năm và bảo đảm 100% cụm công nghiệp có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn. Sức hút tại đây tiếp tục tăng nhiệt khi Công ty TNHH Pacifico Energy Việt Nam và đối tác đề xuất dự án điện gió trên bờ vốn đầu tư trên 15.000 tỷ đồng, cam kết vận hành năm 2029. Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy khẳng định địa phương luôn đồng hành cùng nhà đầu tư thực chất, quán triệt quan điểm của Bộ Công Thương là ưu tiên các dự án thuận lợi về hạ tầng truyền tải, quỹ đất và tiến độ nhanh.

Ở phía Nam trục liên kết, Khánh Hòa đang định hình vai trò trung tâm năng lượng quy mô lớn của cả nước. Theo Sở Công Thương Khánh Hòa, tỉnh đã vận hành thương mại 44 dự án điện mặt trời (hơn 2.950 MW) và 11 dự án điện gió (667,25 MW), đưa sản lượng điện 9 tháng năm 2026 đạt 13.762,8 triệu kWh. Thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tỉnh có 107 dự án nguồn điện (tổng công suất 16.535 – 18.935 MW) và đang đấu thầu 20 dự án mới. Đáng chú ý, tháng 11/2026, Dự án Nhà máy điện khí LNG Cà Ná (1.500 MW, vốn 57.385 tỷ đồng) đã ký hợp đồng cung cấp thiết bị công nghệ cao, tạo tiền đề tích hợp năng lượng hydro. Cùng với Đề án Trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng quy mô 310 ha gắn với cảng nước sâu, Khánh Hòa kỳ vọng trở thành "công xưởng" chế tạo thiết bị và sản xuất nhiên liệu xanh (hydro, amoniac xanh) phục vụ xuất khẩu.

Hoạt động bốc xếp hàng hóa diễn ra nhộn nhịp tại cảng nước sâu khu vực Nam Trung Bộ, từng bước hiện thực hóa chuỗi liên kết logistics thông suốt từ vùng nguyên liệu cao nguyên xuống biển lớn.

Chuyển đổi xanh tạo đà bứt phá liên kết vùng

Trước rào cản kỹ thuật xanh khắt khe từ thị trường quốc tế như Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), vùng nguyên liệu Tây Nguyên đang chuyển dịch mạnh sang kinh tế tuần hoàn để giữ vững lợi thế cạnh tranh khi xuất khẩu. Đắk Lắk (nơi cung ứng 30–35% sản lượng cà phê cả nước, với chỉ dẫn địa lý Cà phê Buôn Ma Thuột bảo hộ tại 32 quốc gia) đang tái chế phụ phẩm cà phê, chăn nuôi thành phân vi sinh, khí biogas và phấn đấu nâng tỷ lệ tưới tiết kiệm nước vượt 86% vào năm 2030. Song hành với đó, Gia Lai triển khai Dự án RECAF trị giá 25 triệu USD từ Quỹ Khí hậu Xanh (giai đoạn 2026–2028), khôi phục rừng tự nhiên và xây dựng vùng chuyên canh cà phê, hồ tiêu đạt chuẩn không xâm lấn rừng.

Những cánh đồng điện gió trên cao nguyên Tây Nguyên không chỉ bổ sung nguồn năng lượng sạch dồi dào mà còn mở ra không gian phát triển xanh, bền vững cho toàn vùng.

Nguồn nguyên liệu xanh từ cao nguyên đang cộng hưởng mạnh mẽ với đà bứt tốc từ hướng biển. Tại Khánh Hòa, quyết tâm tăng trưởng hai con số gắn với phát triển bền vững đã mang lại những chỉ số ấn tượng: GRDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 9,03%; thu ngân sách 8 tháng đạt 34.521 tỷ đồng (tăng 29,6%) và vốn đầu tư ngoài ngân sách riêng tháng 8/2026 đạt 56.047 tỷ đồng. Tháng 11/2026, HĐND tỉnh ban hành chính sách dùng ngân sách kích cầu chuyển đổi xanh với mức hỗ trợ tối đa 5 tỷ đồng/dự án liên kết chuỗi giá trị xanh; 2,5 tỷ đồng/dự án đổi mới công nghệ sạch và đến 12 tỷ đồng cho dự án công nghệ số, bán dẫn thân thiện môi trường. Chương trình phát triển đô thị giai đoạn 2026–2030 (nguồn lực khoảng 1,3 triệu tỷ đồng) cũng đặt mục tiêu nâng đô thị hóa lên 70% nhưng vẫn giữ độ che phủ rừng 46,5% và giảm tối thiểu 15% cường độ phát thải khí nhà kính.

Vận hội liên kết vùng đang bứt phá chưa từng có nhờ chuỗi quyết sách hạ tầng lớn trong năm 2026. Ở cực Bắc, sau khi được Thủ tướng phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung đến năm 2050 (tháng 8/2026), Khu kinh tế Nhơn Hội (hơn 14.300 ha, tỉnh Gia Lai) định hình rõ vai trò trung tâm công nghiệp công nghệ cao, AI, năng lượng tái tạo và dịch vụ cảng biển - logistics, kết nối thông suốt qua cao tốc Quy Nhơn - Pleiku và Quốc lộ 19.

Ở khu vực trung tâm, tháng 11/2026, UBND tỉnh Đắk Lắk thông qua phương án mở rộng Khu kinh tế Nam Phú Yên từ 20.730 ha lên 92.950 ha, ưu tiên công nghiệp sạch, công nghệ cao và nghiên cứu lập khu thương mại tự do khoảng 1.800 ha gắn với sân bay Tuy Hòa cùng cảng nước sâu Bãi Gốc. Tuyến vận tải theo Quốc lộ 29 sẽ đưa hàng hóa Tây Nguyên kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải toàn cầu.

Hạ tầng giao thông khu vực ven biển Nam Trung Bộ được đầu tư đồng bộ, mở rộng không gian phát triển công nghiệp xanh, dịch vụ logistics và kết nối chuỗi cung ứng toàn vùng.

Tiếp nối về phía Nam, ngày 20/11/2026, Bộ Chính trị thống nhất chủ trương xây dựng Khu kinh tế đặc biệt Vân Phong (Khánh Hòa) với cơ chế vượt trội; đồng thời Tỉnh ủy Khánh Hòa thông qua đề án hợp nhất 8 đơn vị hành chính lập phường Vân Phong (rộng gần 797 km², 240.000 dân) và xã Bắc Ninh Hòa mới để tinh gọn bộ máy. Bộ ba cực tăng trưởng Nhơn Hội - Nam Phú Yên mở rộng - Khu kinh tế đặc biệt Vân Phong đang khép kín chuỗi cung ứng cảng biển và công nghiệp xanh toàn vùng.

Thể chế và doanh nghiệp cùng hòa nhịp

Sức sống của hành lang xanh Nam Trung Bộ - Tây Nguyên được kiểm chứng qua sự đồng lòng từ chính quyền đến cộng đồng doanh nghiệp. Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh năng lượng tái tạo là động lực tăng trưởng trọng yếu, yêu cầu chủ đầu tư đưa loạt dự án trọng điểm về đích đúng tiến độ năm 2028 đi kèm điều kiện khắt khe về bảo vệ hệ sinh thái và tối ưu tài nguyên đất, mặt nước. Ở góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Sen - Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Công ty CP Điện gió Tây Hồ Bàu Cạn chia sẻ, đầu tư năng lượng sạch chỉ thực sự bền vững khi giải quyết hài hòa ba bài toán: hiệu quả tài chính, giữ gìn hệ sinh thái và tạo sinh kế cho người dân.

Trên toàn tuyến, các địa phương đang quyết liệt tháo gỡ nút thắt hạ tầng, dữ liệu và an sinh. Trong khi Đắk Lắk hành động theo phương châm “6 rõ, 1 xuyên suốt”, lấy hạ tầng dữ liệu xanh tối ưu hóa chuỗi cung ứng nông sản - logistics để đạt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân 11%/năm; thì Khánh Hòa kiên quyết từ chối dự án tiêu tốn tài nguyên, đẩy mạnh nuôi trồng nông - thủy sản chuẩn VietGAP và hỗ trợ 90 triệu đồng/hộ cho người dân giữ rừng, tạo nền tảng đưa phát thải ròng về “0” vào năm 2045.

Để hiện thực hóa lợi thế năng lượng sạch thành giá trị thương mại, việc khơi thông cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cùng hạ tầng lưới truyền tải 220kV-500kV đồng bộ được xác định là "chìa khóa" then chốt. Khi cơ chế DPPA đi vào thực tiễn, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tại Khu kinh tế Nhơn Hội, Nam Phú Yên mở rộng hay Khu kinh tế đặc biệt Vân Phong có thể ký hợp đồng mua điện sạch trực tiếp từ các nhà máy điện gió, mặt trời tại Gia Lai, Đắk Lắk. Sự kết nối này vừa giảm áp lực lưới điện quốc gia, vừa cung cấp chứng chỉ năng lượng tái tạo (I-REC) minh bạch, giúp hàng hóa vượt qua các hàng rào kỹ thuật xanh quốc tế.

Hạ tầng trạm biến áp và lưới truyền tải đồng bộ giúp giải tỏa công suất các nhà máy điện gió Tây Nguyên, kết nối nguồn điện sạch tới các khu kinh tế ven biển.

Khi hạ tầng truyền tải năng lượng xanh thông suốt tới các cảng nước sâu, sức bật thương mại toàn hành lang sẽ được giải phóng. Với nền tảng công nghiệp chế biến sâu gắn vùng nguyên liệu tuần hoàn, ba địa phương đặt mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng bình quân hai con số giai đoạn 2026-2030. Các nhóm hàng chủ lực như cà phê chế biến, hồ tiêu, thủy sản công nghệ cao, sản phẩm gỗ và thiết bị phụ trợ sẽ mở rộng thị phần tại EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, định vị thương hiệu chuỗi cung ứng xanh Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Từ chủ trương của Nghị quyết Đại hội XIV và các nghị quyết phát triển vùng của Bộ Chính trị, hành lang xanh Nam Trung Bộ - Tây Nguyên đang từng bước định hình bằng những con số đầu tư cụ thể. Khi nguồn điện tái tạo dồi dào từ cao nguyên gặp gỡ hạ tầng cảng biển hiện đại và cơ chế đặc thù nơi duyên hải, ba địa phương đang nắm giữ lợi thế thực chất để bứt phá thành cực tăng trưởng xanh trọng điểm của cả nước trong thập kỷ tới.

Anh Kiệt