Hiểu đúng về rủi ro trong nghiên cứu
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, Tiến sĩ Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí (Bộ Công Thương) cho biết, rủi ro trong nghiên cứu khoa học có nghĩa là nhà khoa học sử dụng ngân sách nhà nước để nghiên cứu, quá trình nghiên cứu đúng, chi tiêu theo quy định, nhưng cuối cùng kết quả không như dự kiến ban đầu và được coi là thất bại.
TS. Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí giới thiệu về những thành quả nghiên cứu của Viện với Đoàn công tác của Bộ Công Thương
Song bản chất của nghiên cứu là tìm cái mới, có thể thành công, thất bại hoặc thành công sớm hay muộn. Các đề tài đều có rủi ro, độ trễ, đôi khi không phải đề tài nào cũng có kết quả, nhất là trong công tác chuyển giao, thương mại hóa sản phẩm công nghệ. Đây là vấn đề khách quan và thực tế này trong hoạt động khoa học và công nghệ quốc tế đã chấp nhận.
Bên cạnh đó, rủi ro trong nghiên cứu khoa học cũng không nên hiểu đơn thuần là thất bại hay là một sự lãng phí, bởi lẽ sự không thành công trong quá trình nghiên cứu cũng có giá trị tham khảo lớn và là một đóng góp để làm rõ hướng đi cho cộng đồng khoa học trong các nghiên cứu khác.
Việc yêu cầu các nghiên cứu phải bảo đảm thành công, nếu không thành công sẽ bị xử lý (như hoàn trả ngân sách, hạn chế tham gia hoạt động nghiên cứu...) sẽ làm suy giảm động lực sáng tạo và tinh thần dấn thân của các nhà khoa học.
Theo TS. Phan Đăng Phong, lâu nay chúng ta thường coi đầu tư cho khoa học và công nghệ như hoạt động đầu tư thông thường, cho nên vẫn đòi hỏi phải có kết quả nghiên cứu tương xứng với kinh phí đầu tư đã bỏ ra và thậm chí phải mang lại kết quả ngay sau quá trình thực hiện 1, 2 năm với kinh phí sản phẩm thấp hơn nhập khẩu từ nước ngoài.
Chưa kể, ngay cả khi đã nghiên cứu thành công, nhiều công nghệ của chúng ta không thua kém gì các nước châu Âu, nhưng các cơ quan nghiên cứu của Việt Nam cũng phải cạnh tranh rất gay gắt với các doanh nghiệp công nghệ của nước ngoài để thương mại hóa sản phẩm công nghệ, bởi “tâm lý” các tập đoàn lớn, các nhà đầu tư trong nước thường lựa chọn các công nghệ của Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc… hơn lựa chọn công nghệ Việt Nam.
Rủi ro trong nghiên cứu khoa học có thể xuất phát từ những vấn đề liên quan đến sự không chắc chắn về giá trị của kết quả nghiên cứu; những thiếu hụt về thời gian hoặc nguồn lực hỗ trợ nghiên cứu; sự sai lệch kết quả có hệ thống, những kết quả nghiên cứu không lường trước được hoặc một sai sót ngẫu nhiên.
Có những nhiệm vụ sau khi nghiên cứu phải chờ một thời gian để hoàn thiện và chuẩn bị điều kiện về cơ sở hạ tầng mới có thể ứng dụng vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Cùng với đó, để thực hiện quy định hiện hành, nhà khoa học phải đăng ký những chỉ tiêu rất cụ thể trước khi bắt đầu triển khai một đề tài khoa học, từ đó mới được cấp kinh phí tương ứng các chỉ tiêu, nhiệm vụ đó. Do đó, nhà khoa học phải vất vả với hóa đơn, chứng từ, thủ tục quyết toán và không khuyến khích được nhà khoa học triển khai các ý tưởng sáng tạo.
Đặc biệt, đối với các đề tài nghiên cứu bằng nguồn ngân sách nhà nước, theo quy định thì đây được coi là tài sản công. Để chuyển giao được sản phẩm công nghệ thì phải có một đơn vị độc lập tư vấn thẩm định đánh giá giá trị của sản phẩm nghiên cứu.
Tuy nhiên, khó có đơn vị độc lập nào có thể định giá chính xác cho một công trình nghiên cứu khoa học ngay cả thế giới cũng vậy. Cho nên, đơn vị nghiên cứu khoa học và doanh nghiệp đều không muốn tham gia vì rất dễ bị “vướng vào lao lý và bị hình sự hóa”.
Theo Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), mặc dù hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo chấp nhận rủi ro thất bại, nhưng việc thanh quyết toán cho các nhiệm vụ không đạt yêu cầu vẫn gặp nhiều trở ngại với các quy định chặt chẽ của Luật Ngân sách nhà nước. Điều này khiến các nhà khoa học và quản lý ngại thực hiện các dự án đột phá, mạo hiểm.
Cùng nhà khoa học "mở cửa" những lĩnh vực mới
Tại buổi họp báo thường kỳ tháng 1/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ, một trong những nội dung nhận được nhiều quan tâm là về việc các nhà khoa học hiện nay vẫn còn tâm lý "sợ sai", chưa dám bước ra khỏi "vùng an toàn" để thực hiện các nghiên cứu đột phá dù thể chế đã có nhiều cải thiện.
Ông Hoàng Anh Tú - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ
Giải đáp vấn đề này, ông Hoàng Anh Tú - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) chia sẻ, "vùng an toàn" trong khoa học và công nghệ là một không gian mà rủi ro khoa học và công nghệ được phép tồn tại nhưng rủi ro pháp lý, tài chính, trách nhiệm phải tiệm cận về "0". Như vậy, các nhà khoa học mới yên tâm để có được những nghiên cứu khoa học đột phá.
Theo ông Hoàng Anh Tú, vừa qua, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo và các nghị định hướng dẫn, đặc biệt là Nghị định 267/2025/NĐ-CP đã hướng dẫn rất chi tiết về quản trị rủi ro.
Trong đó, có phân loại rủi ro: Loại rủi ro gây thiệt hại cho nhà nước mà chấp nhận được; loại rủi ro mà kết quả không như mục tiêu ban đầu đề ra và việc quản trị rủi ro như thế nào từ quá trình đề xuất nhiệm vụ cho đến quá trình thực hiện nhiệm vụ, đánh giá kết quả thì Luật và các nghị định đều đã quy định rất rõ.
Ví dụ như một đề tài, nhiệm vụ nghiên cứu không đạt kết quả như mục tiêu ban đầu đề ra, theo nghị định không phải hoàn trả kinh phí; đồng thời, kết quả ấy vẫn được đánh giá, mặc dù kết quả đó không như mục tiêu ban đầu.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng có những quy định về miễn trách nhiệm dân sự cho các tổ chức và chủ trì nhiệm vụ khoa học công nghệ khi thực hiện nhiệm vụ, kể cả trách nhiệm hình sự nếu như làm đúng các quy định, quy trình.
Ông Hoàng Anh Tú cũng cho hay, vừa qua, dưới sự chỉ đạo sát sao của lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ đã xây dựng nền tảng quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên nền tảng số để đảm bảo tính minh bạch. Do đó, mọi nhiệm vụ khoa học công nghệ từ lúc bắt đầu đăng ký cho đến lúc triển khai, đánh giá nghiệm thu giữa kỳ đều thông qua nền tảng số.
Bộ sẽ thực hiện quản trị rủi ro một cách liên tục, ngay từ khâu đề xuất nhiệm vụ, tổ chức chủ trì và nhà khoa học phải đề xuất, dự báo các rủi ro có thể phát sinh và biện pháp xử lý phù hợp. Trong suốt quá trình triển khai, cơ quan quản lý thực hiện giám sát thường xuyên, kịp thời định hướng và hỗ trợ đơn vị chủ trì, nhà khoa học nhằm hạn chế rủi ro ở mức thấp nhất.
Mặt khác, triển khai "làm điểm". Bộ xác định sắp tới có một số chương trình công nghệ chiến lược hay chương trình khoa học công nghệ cấp quốc gia... sẽ chọn các nhiệm vụ có nhiều rủi ro hoặc rủi ro cao, nhất là các rủi ro mang tính chất khoa học công nghệ để "làm điểm". Qua đó, cùng với nhà khoa học mạnh dạn bước ra khỏi “vùng an toàn”. Ngoài ra, Bộ sẽ liên tục tổ chức tập huấn, giải thích luật, nghị định...
Theo các chuyên gia, khi những rào cản về tâm lý và cơ chế được gỡ bỏ, sẽ thúc đẩy ngành khoa học và công nghệ bứt phá, đưa nghiên cứu thoát khỏi những đề tài "an toàn" để khai mở những "chân trời mới" của khoa học và công nghệ.