Trong bối cảnh ASEAN chính thức bước vào giai đoạn chuyển tiếp từ Kế hoạch tổng thể Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) 2025 sang Kế hoạch chiến lược AEC 2026 – 2030, Hội nghị Quan chức Kinh tế cao cấp ASEAN lần thứ nhất (SEOM 1/57), hội nghị mang tính chạy đà cho Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN hẹp năm 2026, đã diễn ra từ ngày 21 đến 23 tháng 01 năm 2026 tại Panglao, Bohol, Philippines. Hội nghị cũng mang ý nghĩa quan trọng khi là hội nghị SEOM đầu tiên trong năm Chủ tịch ASEAN 2026 của Philippines, đồng thời là điểm nối giữa các thảo luận mang tính chiến lược tại SEOM Retreat và giai đoạn triển khai cụ thể trong năm.
Hội nghị Quan chức Kinh tế cao cấp ASEAN lần thứ nhất (SEOM 1/57) mang ý nghĩa quan trọng khi là hội nghị SEOM đầu tiên trong năm Chủ tịch ASEAN 2026 của Philippines.
Nếu SEOM Retreat đóng vai trò “định hình tầm nhìn”, thì SEOM 1/57 được xem là phép thử đầu tiên đối với khả năng ASEAN chuyển hóa các ưu tiên chiến lược thành chương trình hành động, lộ trình và cơ chế vận hành cụ thể, trong bối cảnh khối lượng công việc lớn, các ưu tiên ngày càng liên ngành và môi trường địa kinh tế khu vực và thế giới tiếp tục biến động phức tạp.
Rà soát việc triển khai các quyết định từ SEOM Retreat
Một trong những nội dung thảo luận quan trọng của Hội nghị SEOM 1/57 là rà soát việc triển khai các quyết định được thông qua tại Hội nghị SEOM Retreat tháng 12/2025. Hội nghị ghi nhận một số công việc, quyết định quan trọng từ SEOM Retreat vẫn đang được triển khai như việc góp ý để hoàn thiện các sáng kiến ưu tiên kinh tế (PED) của Philippines trong năm Chủ tịch ASEAN 2026, xác định các lĩnh vực hợp tác tiềm năng trong Đối thoại ASEAN – CPTPP, dự thảo Khung Theo dõi, Đánh giá và Học hỏi (MEAL) của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), các vấn đề liên quan đến Nhóm Đặc trách địa kinh tế ASEAN (AGTF) và hoạt động của AGTF trong giai đoạn tiếp theo; các đề xuất của Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của Viện và những đóng góp trong tương lai của Viện đối với hợp tác kinh tế trong khu vực…. Qua đó, đưa ra các chỉ đạo nhằm xử lý các điểm nghẽn, thúc đẩy việc hoàn tất các công việc, quyết định chưa được hoàn tất.
Nhóm Đặc trách địa kinh tế ASEAN (AGTF)
Hội nghị SEOM 1/57 dành nhiều thời gian thảo luận về tương lai của Nhóm AGTF trên cơ sở đánh giá của Ban Thư ký ASEAN cho thấy phần lớn các khuyến nghị của Nhóm đã được lồng ghép vào các sáng kiến hiện có hoặc Kế hoạch chiến lược AEC 2026 – 2030, dư địa đóng góp bổ sung của cơ chế này ngày càng hạn chế; và xu hướng ASEAN đang thúc đẩy việc tinh gọn cơ chế, tránh trùng lặp và phân tán nguồn lực, đồng thời tận dụng tốt hơn các thiết chế hiện có của AEC.
Cách tiếp cận này phản ánh sự “trưởng thành” trong tư duy thể chế của ASEAN, khi khối sẵn sàng xem xét để kết thúc các cơ chế đã hoàn thành vai trò lịch sử, thay vì duy trì bằng quán tính.
Bảo đảm tính liên tục của chương trình nghị sự kinh tế
Hội nghị SEOM 1/57 cũng dành thời gian đáng kể để rà soát các Sáng kiến ưu tiên kinh tế (PED) còn lại của Năm Chủ tịch ASEAN 2025 do Malaysia đảm nhiệm, trong đó nổi bật là tiến trình rà soát, nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN – Ấn Độ (AITIGA). Việc thừa nhận thẳng thắn những khó khăn cả từ phía đối tác và trong nội bộ ASEAN cho thấy tinh thần thực tế trong điều hành, đồng thời đặt nền tảng để các nội dung chưa hoàn tất được xử lý tiếp trong năm 2026 mà không làm gián đoạn tiến trình chung.
Song song với đó, hội nghị cũng thảo luận và cho ý kiến đối với 19 PED của Philippines cho năm 2026. Nhìn tổng thể, các PEDs này có độ bao phủ rộng, liên ngành cao và phản ánh rõ các mối quan tâm chiến lược mới của ASEAN, từ quản lý thương mại chiến lược, chuyển đổi số, chuỗi cung ứng, bán dẫn, đến phát triển bền vững và bao trùm. Tuy nhiên, chính đặc điểm này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về điều phối liên ngành, phân bổ nguồn lực và các nỗ lực nhằm tránh dàn trải, đặc biệt trong bối cảnh nhiều cơ quan ASEAN vẫn đang xử lý các hoạt động chuyển tiếp từ giai đoạn trước.
DEFA: Tâm điểm của chương trình nghị sự kinh tế số ASEAN
Đàm phán Hiệp định Khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) tiếp tục là một trong những nội dung được SEOM 1/57 quan tâm đặc biệt. Với tỷ lệ lớn các điều khoản cốt lõi đã được thống nhất, ASEAN đang tiến gần hơn tới mục tiêu ký kết DEFA vào cuối năm 2026. Tuy nhiên, thảo luận tại hội nghị cũng cho thấy còn nhiều vấn đề tồn đọng – từ sản phẩm công nghệ sử dụng mật mã, mã nguồn, đến hợp tác hệ thống cáp quang biển – đều là các nội dung nhạy cảm, đòi hỏi cân bằng tinh tế giữa hội nhập khu vực và yêu cầu quản lý trong nước.
Đàm phán Hiệp định Khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) tiếp tục là một trong những nội dung được SEOM 1/57 quan tâm đặc biệt.
Việc SEOM nhấn mạnh các nước cần hạn chế đưa ra các đề xuất mới, đồng thời khuyến khích linh hoạt trong cách tiếp cận cho thấy ASEAN đang ưu tiên kết thúc đàm phán DEFA, hướng tới việc sớm ký kết thỏa thuận mang tầm khu vực đầu tiên trên thế giới về kinh tế số.
Giám sát – đánh giá AEC: Từ “ưu tiên thường niên” sang “mốc kết quả”
Một thay đổi mang tính cấu trúc được thảo luận tại SEOM 1/57 là việc thay thế cơ chế Ưu tiên thường niên (AP) bằng Các mốc kết quả thường niên (Annual Milestone Deliverables) từ năm 2026. Cùng với việc xây dựng Khung theo dõi, đánh giá và học hỏi (MEAL), cách tiếp cận mới này hướng tới nâng cao tính đo lường, minh bạch và định hướng kết quả trong triển khai AEC. Đây có thể xem là nỗ lực của ASEAN nhằm khắc phục những hạn chế kéo dài trong theo dõi thực hiện cam kết, đồng thời tạo nền tảng quản trị phù hợp hơn cho giai đoạn hội nhập sâu và phức tạp hơn trong tương lai.
Timor-Leste: Từ gia nhập sang tham gia thực chất
Tiến trình gia nhập các Thỏa thuận Kinh tế ASEAN của Timor-Leste tiếp tục được SEOM 1/57 theo dõi sát sao. Việc gần hoàn tất gia nhập các văn kiện ưu tiên một và từng bước tham gia các cuộc họp, đàm phán trong khuôn khổ AEC phản ánh nỗ lực của ASEAN trong việc kết hợp giữa mở rộng thành viên và bảo đảm chất lượng hội nhập. Các trao đổi tại Hội nghị SEOM 1/57 cho thấy ASEAN đang hướng tới cách tiếp cận linh hoạt, hỗ trợ kỹ thuật có trọng tâm, đồng thời từng bước đưa Timor-Leste tham gia thực chất hơn vào tiến trình hoạch định và thực thi chính sách kinh tế khu vực.
Từ điều chỉnh cơ chế đối ngoại đến quản trị khối lượng công việc
Bên cạnh các nội dung nội khối, SEOM 1/57 cũng tiếp tục thảo luận việc điều chỉnh cơ chế làm việc với các đối tác đối thoại, đối thoại ASEAN – CPTPP, cũng như vai trò của ERIA trong hỗ trợ hoạch định chính sách. Điểm chung của các thảo luận này là yêu cầu tối ưu hóa nguồn lực, tránh quá tải và nâng cao giá trị gia tăng thực chất cho ASEAN.
Hội nghị SEOM 1/57 sẽ diễn ra đến hết ngày 23 tháng 01 năm 2026 nhằm hoàn tất công tác chuẩn bị và tạo nền tảng quan trọng cho Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN hẹp dự kiến sẽ diễn ra vào tháng 3 năm 2026.