Ngày 13/10/2024, đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm) có bài viết “Chống lãng phí”, xác định đây là cuộc chiến chống giặc nội xâm, có vị trí tương đương với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Bài viết chỉ đích danh một trong những dạng lãng phí đang nổi lên là việc sắp xếp lại, xử lý nhà, đất thuộc sở hữu Nhà nước “hầu hết rất chậm”.
Từ lời hiệu triệu ấy, chuỗi văn bản ra đời rất dày:
Điều đáng chú ý là trình tự. Trước hết là tư tưởng chỉ đạo, rồi tới quy định thay thế, rồi tới luật định danh hành vi, rồi tới cơ chế đặc thù để gỡ vướng, cuối cùng là chế tài. Một chuỗi khép kín, không bỏ khâu nào.
Thể chế là điều kiện cần. Nhưng thứ nói lên chuyển biến thật là con số trên thực địa. Các kết luận thanh tra cho thấy điều đó.
Tỉnh Bắc Ninh, với 570 cơ sở dôi dư, đã đề xuất phương án xử lý cho 568 cơ sở, chỉ còn 2 cơ sở vướng mắc pháp lý. Phương án rất đa dạng: 220 cơ sở chuyển giao về địa phương quản lý theo Luật Đất đai, 186 cơ sở cho thuê theo Nghị định số 108/2025/NĐ-CP, 65 cơ sở khai thác tạm thời, 24 cơ sở đấu giá, 22 cơ sở tiếp tục giữ lại sử dụng.
Bộ Công Thương ghi dấu một chuyển động khác về tính chất. Trước ngày 1/3/2025, Bộ quản lý 644 cơ sở nhà, đất. Sau khi kết thúc hoạt động của Tổng cục Quản lý thị trường, 505 cơ sở của 63 Cục Quản lý thị trường đã được chuyển giao nguyên trạng về Ủy ban nhân dân cấp tỉnh từ ngày 28/02/2025. Đây là khối lượng bàn giao rất lớn, hoàn thành đúng tiến độ sắp xếp bộ máy, nhưng chưa được nhắc tới nhiều.
Số cơ sở còn lại của Bộ là 139, trong đó 9 cơ sở dôi dư. Kết luận thanh tra ghi nhận 9/9 cơ sở đều có khả năng xử lý ngay theo phương án Bộ đã xây dựng, với phương án cụ thể cho từng địa chỉ.
Trả lời Báo Thanh tra về công tác rà soát, sắp xếp và xử lý cơ sở nhà, đất thuộc phạm vi quản lý, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết việc sắp xếp tổ chức của Bộ được thực hiện trong một quá trình lâu dài, gắn với quá trình kiện toàn bộ máy qua các giai đoạn. Từ khi Bộ Thương mại và Bộ Công nghiệp hợp nhất thành Bộ Công Thương, công tác sắp xếp, bố trí cơ sở vật chất đã được thực hiện liên tục.
Thứ trưởng khẳng định, quan điểm của Bộ Công Thương rất rõ: những cơ sở không còn nhu cầu sử dụng sẽ được thực hiện đầy đủ các thủ tục để bàn giao lại theo đúng quy định, tránh lãng phí tài sản công. “Đây cũng là mục tiêu xuyên suốt nhằm thực hiện đúng chủ trương của Đảng và Nhà nước về quản lý, sử dụng hiệu quả tài sản công”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Đại diện Văn phòng Bộ Công Thương cho biết thêm, thực hiện chỉ đạo của lãnh đạo Bộ, Văn phòng đã phối hợp rà soát tổng thể cơ sở nhà, đất tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, trên cơ sở Luật Quản lý, sử dụng tài sản công cùng các nghị định hướng dẫn.
Nhìn tổng thể, có một quy luật hiện ra khá rõ: khối lượng lớn được giải quyết nhanh, nhưng phần còn lại thì rất chậm.
Bắc Ninh có phương án cho 568 cơ sở, còn 2 cơ sở vướng pháp lý. Con số tuyệt đối nhỏ, nhưng đó chính là phần khó nhất.
Chênh lệch về tỷ lệ có khả năng xử lý ngay giữa các cơ quan cũng cho thấy điều đó. Bộ Nội vụ và Bộ Công Thương cùng đạt 100%. Thành phố Hà Nội chỉ đạt 20 trên 29 cơ sở, tức 68,96%. Theo đó, 9 cơ sở còn lại của Hà Nội vướng đúng những nút thắt đã phân tích ở kỳ trước đó là quy hoạch, công năng, tiêu chuẩn ngành.
Chính vì thế mà Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP ra đời. Văn bản này đặt phạm vi điều chỉnh rất rõ: quản lý, khai thác nhà, đất dôi dư đã được giao, điều chuyển, chuyển giao cho tổ chức quản lý, kinh doanh nhà địa phương từ ngày 1/3/2025 mà chưa đưa vào khai thác. Nghĩa là nghị quyết nhắm đúng vào nhóm tài sản đang mắc kẹt ở giữa đường.
Ba nhóm việc phải làm
Từ toàn bộ dữ liệu của tuyến bài, có thể xếp việc phải làm thành ba nhóm theo thời hạn.
Nhóm việc phải làm ngay: Hoàn thiện hồ sơ pháp lý cho các cơ sở chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đây là nút thắt chặn mọi phương án ở khâu cuối. Dứt điểm việc chuyển giao cho địa phương với những cơ sở đã có phương án. Đưa vào sử dụng ngay những cơ sở bỏ trống mà không vướng pháp lý.
Nhóm việc trung hạn: Xây dựng cơ sở dữ liệu tài sản công dùng chung, cập nhật thường xuyên, để không còn tình trạng kê khai thiếu hoặc báo cáo sai mẫu. Công khai danh mục nhà, đất dôi dư kèm tiến độ xử lý. Gắn trách nhiệm người đứng đầu với tiến độ cụ thể, không chỉ với việc ban hành văn bản.
Nhóm việc thể chế: Chính Tổng Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành khi xây dựng văn bản quy phạm pháp luật phải gắn nội dung thực hiện với quy định thời gian hoàn thành, bảo đảm “rõ việc, rõ thời gian hoàn thành” để cơ quan quản lý có cơ sở kiểm soát, đánh giá.
Kiến nghị ấy nghe khô khan nhưng chạm đúng gốc. Không có mốc thời gian thì không ai chậm, vì chẳng có gì để so.
Một cơ chế cảnh báo sớm
Trong các kết luận thanh tra có một chi tiết đáng được nâng thành cơ chế chung. Kết luận đối với nhiều bộ, ngành và địa phương yêu cầu khẩn trương xử lý các cơ sở nhà, đất bỏ trống, không được sử dụng quá thời hạn 12 tháng liên tục, đưa vào khai thác, sử dụng đúng mục đích.
Ngưỡng 12 tháng ấy nên trở thành một chỉ báo tự động trên hệ thống dữ liệu tài sản công. Một cơ sở chạm ngưỡng thì tự động vào danh sách phải xử lý, có người chịu trách nhiệm và có thời hạn. Như vậy sẽ không còn chuyện một trụ sở bỏ trống 12 năm mới bị phát hiện qua thanh tra.
Cách làm này cũng đúng với tinh thần Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 110/2025/QH15, vốn đã định danh việc “không xử lý kịp thời đối với tài sản công không sử dụng được, không có nhu cầu sử dụng hoặc sử dụng hiệu quả thấp” là một hành vi gây lãng phí.
Trở lại với con số mở đầu tuyến bài này: 99 đoàn thanh tra, tám ngày, hơn 18.000 cơ sở nhà, đất tại 17 bộ, cơ quan ngang bộ và 34 tỉnh, thành phố.
Cuộc kiểm đếm ấy, đúng như tinh thần kiểm kê và kiểm soát mà V.I. Lênin đặt ra cho nhà nước kiểu mới, đã cho cả hệ thống một bức tranh đầy đủ lần đầu tiên. Biết mình có gì, thừa gì, thiếu gì. Đó là điều kiện đầu tiên để quản trị.
Nhưng biết rồi mà không làm thì việc biết trở thành vô nghĩa. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói chống tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu “cũng quan trọng và cần kíp như việc đánh giặc trên mặt trận”. Người nhấn mạnh muốn thắng ở mặt trận này thì “ắt phải có chuẩn bị, kế hoạch, tổ chức, ắt phải có lãnh đạo và trung kiên”.
Chuẩn bị đã có. Kế hoạch đã có. Tổ chức đã có. Lãnh đạo đã có. Cái đang được thử thách là sự trung kiên, hiểu theo nghĩa bền bỉ theo đuổi tới cùng một việc không có thành tích tức thời, không có lễ khánh thành, không ai vỗ tay.
Mỗi mét vuông công sản được đánh thức là một phần nguồn lực trở lại phục vụ nhân dân. Kết luận thanh tra không phải điểm kết thúc. Nó là điểm bắt đầu.