Công nghệ đưa xiếc đến gần thế hệ khán giả mới
Vở kịch xiếc “Sơn Thần Thuỷ Quái” có khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người. Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã cải tạo sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương thành sân khấu nước, có hệ thống phun với gần 300 ống nước và thoát nước. LumiShow, VietArt là doanh nghiệp công nghệ số sản xuất visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số, xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình.
“Sơn Thần Thủy Quái” kết hợp nghệ thuật xiếc với công nghệ trình chiếu, ánh sáng và âm nhạc để mở rộng ngôn ngữ sân khấu.
Trong quá trình đó, các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đồ họa được sử dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng và thử nghiệm các phương án tạo hình. Từ những hình dung ban đầu về núi rừng, biển cả, thế giới thần thoại đến các lớp hình ảnh chuyển động trên sân khấu, công nghệ giúp quá trình thử nghiệm trở nên nhanh và trực quan hơn. Những phương án phù hợp sau đó tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping để đáp ứng yêu cầu của kịch bản, không gian sân khấu và chuyển động của nghệ sĩ.
AI vì thế không phải một “món trang trí” được đưa vào sau cùng. AI tham gia từ quá trình hình dung thế giới sân khấu, cùng với các công cụ công nghệ số khác mở rộng khả năng thử nghiệm của ê-kíp. Nhưng quyết định cuối cùng về hình ảnh, nhịp điệu và cách kể chuyện vẫn thuộc về những người làm nghệ thuật.
Đáng chú ý, âm nhạc cũng góp phần đáng kể kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật. Khi câu chuyện bước vào cuộc đối đầu giữa đất và nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo thành cao trào.
Hiệu quả của “Sơn Thần Thủy Quái” không đến từ một công nghệ đơn lẻ mà từ khả năng phối hợp nhiều yếu tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu. Sự xuất hiện của công nghệ trên sân khấu đang mở ra những khả năng mới cho nghệ thuật biểu diễn Việt Nam. Từ một vở diễn cụ thể như "Sơn Thần Thủy Quái", việc kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý. Trong đó, công nghệ không chỉ hỗ trợ sân khấu tạo hiệu ứng thị giác, mà có thể trở thành một thành tố của quá trình sáng tạo, góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại.
Từ thành công của một chương trình cụ thể, mô hình này đang đặt ra câu hỏi mang tính chiến lược: Làm thế nào để công nghệ tiếp tục trở thành động lực tái sinh nghệ thuật truyền thống? Và làm sao để những điểm sáng như "Sơn Thần Thủy Quái" không dừng lại ở các hiện tượng riêng lẻ, mà trở thành tiền đề cho một xu hướng phát triển bền vững?
Sự kết hợp này mở ra một cách tiếp cận mới đối với việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống. Trong bối cảnh thị hiếu công chúng thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi khán giả trẻ ngày càng quen thuộc với hình ảnh số, trải nghiệm tương tác và các sản phẩm đa phương tiện, bảo tồn không nhất thiết chỉ là giữ nguyên hình thức biểu đạt vốn có. Làm mới nghệ thuật truyền thống có thể bắt đầu từ việc tìm cho những giá trị cũ một phương thức kể chuyện mới.
Mô hình hợp tác Nhà nước và doanh nghiệp
Một trong những giá trị đáng chú ý của "Sơn Thần Thủy Quái" nằm ở chính phương thức hình thành tác phẩm: Liên đoàn Xiếc Việt Nam - một đơn vị sự nghiệp công lập phối hợp với doanh nghiệp công nghệ số, dưới sự định hướng của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn.
Đơn vị nghệ thuật có đội ngũ nghệ sĩ, chuyên môn nghề nghiệp, kinh nghiệm dàn dựng và khả năng khai thác những chất liệu văn hóa. Doanh nghiệp công nghệ mang đến nền tảng, nhân lực kỹ thuật, năng lực nghiên cứu, phát triển, khả năng thử nghiệm và tư duy sáng tạo theo hướng mới.
Sự kết hợp sẽ có ý nghĩa hơn khi doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu cuối để cung cấp thiết bị hoặc thực hiện kỹ xảo. Công nghệ cần được tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế mỹ thuật, dàn dựng và hoàn thiện tác phẩm. Khi đó, doanh nghiệp công nghệ trở thành một thành phần của ê-kíp sáng tạo, còn công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật.
Từ đây có thể nhìn thấy vai trò đặc biệt của quan hệ hợp tác Nhà nước và doanh nghiệp trong phát triển nghệ thuật thời đại số. Nhà nước không nhất thiết phải tự mình thực hiện toàn bộ quá trình đổi mới công nghệ trong các đơn vị nghệ thuật. Quan trọng hơn là Nhà nước tạo ra cơ chế để nguồn lực xã hội, đặc biệt là doanh nghiệp, có thể tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo và phát triển sản phẩm văn hóa
Trong mối quan hệ này, Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm mục tiêu văn hóa; các đơn vị nghệ thuật là chủ thể nắm giữ chuyên môn, tác phẩm và giá trị văn hóa; doanh nghiệp là lực lượng bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường.
Công nghệ mở thêm khả năng kể chuyện còn con người vẫn là trung tâm của vở diễn.
“Sơn Thần Thủy Quái” không phải là câu chuyện hoàn toàn mới với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Cách đây 20 năm, Rạp Xiếc Trung ương đã từng dàn dựng “Sơn Tinh - Thủy Tinh”. NSND Tống Toàn Thắng đóng vai Sơn Tinh trong phiên bản năm 2006.
Sau hơn 40 năm làm nghề xiếc, NSND Tống Toàn Thắng vẫn giữ một quan niệm giản dị: Nghệ thuật muốn tồn tại thì phải có khả năng vận động cùng đời sống. Xiếc trước hết vẫn phải là xiếc. Kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ là những giá trị không thể thay thế. Nhưng trên nền tảng ấy, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện mới.
NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ: "Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới. Không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam.”
Từ một nghệ sĩ biểu diễn, NSND Tống Toàn Thắng dần bước sang một vai trò khác, đó là người phải chịu trách nhiệm với hướng đi của cả một tập thể. Đó là sự thay đổi không chỉ về vị trí mà còn về cách nhìn nghề. Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng trong tư duy của một nghệ sĩ khi bước sang vai trò quản lý nghệ thuật. Sân khấu không còn chỉ là nơi để một cá nhân thể hiện khả năng, mà trở thành không gian làm việc chung của đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ sân khấu, kỹ thuật viên và đội ngũ công nghệ.
Đặc biệt, trong câu chuyện về sân khấu hiện đại, công nghệ ngày càng trở thành một thành tố rõ nét trong tư duy của NSND Tống Toàn Thắng. Với bản thân, ông không xem 3D mapping, ánh sáng, hình ảnh hay các công nghệ trình chiếu là đích đến. “Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu “hoành tráng” hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm” - NSND Tống Toàn Thắng khẳng định.
Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng: “Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số không phải là cuộc đua bổ sung những hiệu ứng mới cho sân khấu, mà là thay đổi cách nghĩ, cách làm, cách sáng tạo nghệ thuật, dùng dữ liệu và công nghệ để tạo ra ngôn ngữ biểu diễn mới, để kể câu chuyện nghệ thuật theo cách mới, để nghệ sĩ có thêm công cụ sáng tạo và thăng hoa".