Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang buộc báo chí phải thích ứng nhanh hơn bao giờ hết. Trong cuộc chuyển mình ấy, công nghệ có thể hỗ trợ người làm báo ở nhiều khâu, nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm với sự thật.
Để nhìn rõ hơn những yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ nhà báo trong kỷ nguyên AI, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Trần Duy, phụ trách Bộ môn báo chí, Khoa Đa phương tiện (Học viện Công nghệ Bưu chính viễn thông).
Bản lĩnh người làm báo trong kỷ nguyên AI
- Có ý kiến cho rằng AI sẽ thay thế một bộ phận công việc của nhà báo, trong khi nhiều người lại xem AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?
TS. Trần Duy: Mặc dù hiện nay trên thế giới đã có một số cơ quan báo chí sử dụng AI như một nhà báo độc lập. Tức là AI có thể dựa trên dữ liệu đầu vào để biên tập và tạo ra những bài viết ở dạng đơn giản, chẳng hạn như bản tin thể thao hay bản tin tài chính, nhưng về cơ bản, đối với những thể loại báo chí phức tạp hơn, AI vẫn chỉ là một công cụ hỗ trợ.
Trong thực tiễn báo chí, cả ở Việt Nam và trên thế giới, việc nhà báo sử dụng AI quá mức là vấn đề rất nhạy cảm. Vì vậy, các tác phẩm báo chí có sự tham gia của AI đều cần được công bố và khai báo một cách rõ ràng, minh bạch.
TS. Trần Duy, phụ trách Bộ môn báo chí, Khoa Đa phương tiện (Học viện Công nghệ Bưu chính viễn thông). Ảnh: USSH
Theo tôi, điều quan trọng không phải là AI có thay thế nhà báo hay không, mà là nhà báo sẽ sử dụng AI như thế nào. AI có thể hỗ trợ rất hiệu quả ở các khâu như tổng hợp dữ liệu, xử lý thông tin, gợi ý nội dung hay tối ưu quy trình sản xuất tin, bài. Tuy nhiên, AI không thể thay thế vai trò của nhà báo trong việc kiểm chứng thông tin, phát hiện vấn đề, tiếp cận hiện trường, đặt câu hỏi và đưa ra những góc nhìn độc lập.
Bản chất của báo chí không chỉ là truyền tải thông tin, mà còn là phản ánh sự thật và phục vụ lợi ích của công chúng. Những yếu tố như trách nhiệm nghề nghiệp, đạo đức báo chí, khả năng đánh giá bối cảnh, cũng như sự nhạy cảm trước các vấn đề xã hội đều là những phẩm chất thuộc về con người. Đây cũng chính là những giá trị cốt lõi giúp nghề báo giữ được vai trò của mình trong kỷ nguyên AI.
Vì vậy, tôi cho rằng AI sẽ thay đổi cách làm báo nhiều hơn là thay thế nhà báo. Trong tương lai, những nhà báo biết khai thác AI một cách hiệu quả sẽ có lợi thế lớn hơn, còn AI vẫn chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ để nâng cao năng suất và chất lượng tác phẩm báo chí, chứ không phải chủ thể thay thế người làm báo.
- Theo ông, đâu là những giá trị cốt lõi của nghề báo mà AI khó hoặc không thể thay thế, dù công nghệ có phát triển đến đâu?
TS. Trần Duy: Hiện nay, chúng ta có thể thấy AI làm được rất nhiều việc. Tuy nhiên, cần nhớ rằng AI chỉ hoạt động trên những dữ liệu đã được cung cấp sẵn. Trong khi đó, việc tìm kiếm thông tin, tiếp cận hiện trường, gặp gỡ nhân vật và khai thác những câu chuyện đời sống vẫn phải là công việc của con người.
Những câu chuyện về con người, về số phận, thân phận và những khía cạnh mang tính nhân văn vẫn cần con người trực tiếp khám phá và kể lại. Theo tôi, dù AI có phát triển đến đâu, những bài viết về con người, về những giá trị nhân văn vẫn là lĩnh vực mà AI chưa thể thay thế.
Bên cạnh đó, nếu không được cung cấp những dữ liệu xác thực, AI hoàn toàn có thể tạo ra những thông tin không đúng sự thật. Khả năng AI bị lợi dụng để thao túng thông tin cũng là một khía cạnh đáng lo ngại. Vì vậy, trong tương lai, các nhà báo sẽ cần tập trung nhiều hơn vào năng lực phân tích, đào sâu vấn đề cũng như khả năng đồng cảm với con người và những câu chuyện mà họ tiếp cận. Đó sẽ là lợi thế mà AI không thể có.
AI thúc đẩy đổi mới báo chí
- AI đang mở ra cơ hội phát triển báo chí dữ liệu, báo chí giải pháp và báo chí đa phương tiện. Theo ông, các cơ quan báo chí Việt Nam cần chuẩn bị gì để tận dụng xu hướng này?
TS. Trần Duy: Thực tế, báo chí dữ liệu và báo chí đa phương tiện đã phát triển mạnh từ trước khi AI bùng nổ như hiện nay. Tuy nhiên, trước đây, để tạo ra những sản phẩm báo chí như vậy đòi hỏi công nghệ rất phức tạp và chi phí đầu tư lớn.
Sự xuất hiện của AI đã giúp quá trình sản xuất các sản phẩm báo chí dữ liệu hay báo chí đa phương tiện trở nên đơn giản hơn rất nhiều. AI trở thành một công cụ hỗ trợ đắc lực và hiệu quả. Vấn đề đặt ra là chúng ta sẽ khai thác AI như thế nào để tạo ra những sản phẩm vẫn mang dấu ấn, bản sắc và tính độc lập của nhà báo, nhưng có sự hỗ trợ hiệu quả từ AI.
Kỷ nguyên AI mở ra nhiều cơ hội cho báo chí, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về năng lực công nghệ, kiểm chứng thông tin và tư duy phản biện của nhà báo. Ảnh: Nam Nguyễn
Đối với đào tạo báo chí, chắc chắn sẽ phải thay đổi rất nhiều. Nếu nhà báo chỉ đơn thuần đưa tin hoặc viết những dạng tin, bài đơn giản, AI hoàn toàn có thể thực hiện được. Vì vậy, nhà báo trong tương lai cần tập trung vào chiều sâu thông tin, vào việc khai thác những khía cạnh mà AI không thể làm được, như sự sáng tạo trong việc hình thành các định dạng báo chí mới, khả năng tiếp xúc trực tiếp với công chúng, với độc giả, với xã hội và với thực tiễn để tìm ra những câu chuyện có giá trị, có sức truyền cảm hứng.
- Theo ông, việc đào tạo đội ngũ nhà báo cần thay đổi như thế nào để đáp ứng yêu cầu của thời đại AI?
TS. Trần Duy: Theo tôi, nhà báo cần trang bị cho mình hai năng lực tư duy đặc biệt quan trọng.
Thứ nhất là tư duy công nghệ. Nhà báo phải hiểu công nghệ, biết tận dụng công nghệ và thành thạo những kỹ năng cần thiết để làm chủ AI thay vì bị AI chi phối.
Thứ hai là tư duy phản biện. Đây là năng lực giúp nhà báo kiểm chứng, xác thực thông tin, phân tích và nhận diện đâu là những thông tin mà công chúng thực sự cần. Quan trọng hơn, nhà báo phải góp phần giúp công chúng thoát khỏi sự thao túng của những thế lực lợi dụng AI để tạo ra tin giả, thông tin sai lệch hoặc khiến xã hội tin vào những điều không có thật.
Chính vì vậy, trong kỷ nguyên AI, trách nhiệm của người làm báo sẽ ngày càng lớn hơn. Đồng thời, những kỹ năng và kiến thức mà họ phải học tập, rèn luyện, cả trên giảng đường lẫn trong suốt quá trình hành nghề, cũng sẽ nhiều hơn và đòi hỏi cao hơn trước.
Xin cảm ơn ông!
AI góp phần rút ngắn thời gian xử lý thông tin, hỗ trợ xây dựng báo chí dữ liệu, báo chí đa phương tiện và cá nhân hóa nội dung. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả công nghệ, các cơ quan báo chí cần đầu tư cho hạ tầng số, đào tạo nhân lực và xây dựng quy trình sử dụng AI minh bạch, có kiểm soát.