Ngày 7/11/1917, những người Bônsêvích giành chính quyền ở Petrograd. 109 năm sau, câu hỏi của người làm kinh tế không còn là cuộc cách mạng ấy đúng hay sai. Câu hỏi là: Lênin đã dạy gì về cách một nước nghèo, lạc hậu đứng dậy bằng công nghiệp và thương mại. Việt Nam hôm nay học được gì từ đó?
Quảng trường trước Cung điện Mùa Đông, Petrograd, sáng 26/10/1917 (lịch cũ), tức ngày 7/11/1917, sau khi Hồng vệ binh chiếm cung điện. Ảnh tư liệu
Ngọn đèn chỉ đường cho một dân tộc thuộc địa
Với Việt Nam, Cách mạng Tháng Mười trước hết là con đường giải phóng dân tộc. Năm 1967, viết cho báo Pravda nhân kỷ niệm 50 năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: "Giống như mặt trời chói lọi, Cách mạng Tháng Mười chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu hàng triệu người bị áp bức, bóc lột trên trái đất. Trong lịch sử loài người chưa từng có cuộc cách mạng nào có ý nghĩa to lớn và sâu xa như thế".
Tám năm trước đó, trong bài viết cho báo Tin tức của Liên Xô số đặc biệt về nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Người nhắc lại câu nhân dân ta thường nói: "Chính nhờ có Cách mạng Tháng Mười vĩ đại chỉ đường mà Cách mạng Tháng Tám của chúng ta mới thành công".
Cũng trong bài ấy, Người kể một chi tiết ít được nhắc. Bảy năm sau cách mạng, đời sống nhân dân Liên Xô "còn khổ hơn ở nước ta hiện nay nhiều, cái gì cũng thiếu, chỉ có một cái là thừa, rất thừa: đó là tinh thần". Nhưng đó là nền tảng của thay đổi, từ một nước "kinh tế thuộc loại lạc hậu nhất ở châu Âu", Liên Xô đã có vệ tinh, có tên lửa vũ trụ. Bài học Người rút ra là năng lực tự xây dựng nền công nghiệp của chính mình.
Lênin dạy người cộng sản học buôn bán
Đọc lại Lênin Toàn tập, người làm Công Thương sẽ thấy nhà lãnh đạo cách mạng nói rất nhiều về năng suất, về điện, về buôn bán.
Năm 1919, trong tác phẩm "Sáng kiến vĩ đại", Lênin viết: "Xét đến cùng, thì năng suất lao động là cái quan trọng nhất, chủ yếu nhất cho thắng lợi của chế độ xã hội mới". Người giải thích chủ nghĩa tư bản thắng chế độ nông nô vì tạo ra năng suất cao hơn; chủ nghĩa xã hội chỉ thắng hẳn khi "tạo ra một năng suất lao động mới, cao hơn nhiều".
Công nhân mít tinh tại Nhà máy Putilov, Petrograd, năm 1917. Ảnh tư liệu
Năm 1920, Lênin đưa ra công thức nổi tiếng: "Chủ nghĩa cộng sản là Chính quyền Xô-viết cộng với điện khí hoá toàn quốc". Để lập kế hoạch ấy, Người mời "những nhà kinh tế học và những lực lượng kỹ thuật khá nhất", dù hầu hết họ khi ấy còn chống Chính quyền Xô-viết.
Khi chuyển sang Chính sách kinh tế mới, Lênin gọi thương nghiệp là khâu quyết định. Cuối năm 1921 Người viết: "Thương nghiệp đó là cái 'mắt xích' trong cái dây xích những sự biến lịch sử, trong những hình thức quá độ của công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa", là mắt xích mà Đảng cầm quyền "phải đem toàn lực ra nắm lấy". Nắm chắc mắt xích ấy thì "trong một ngày rất gần đây, chúng ta sẽ làm chủ được toàn bộ cái dây xích".
Người còn thẳng thắn hơn với chính mình. Năm 1922, trước thềm hội nghị quốc tế ở Giênơva, Lênin nói với các cường quốc phương Tây: "Các ngài là những người buôn bán và các ngài buôn bán rất cừ. Còn chúng tôi, chúng tôi chỉ mới học buôn bán thôi và chúng tôi buôn bán rất tồi".
Ngày 7/11/2025, Chủ tịch Đảng Cộng sản Liên bang Nga Gennady Zyuganov nhắc rằng chỉ trong năm năm, Lênin đã thử bốn phương án phát triển: cộng sản thời chiến, thuế lương thực, Chính sách kinh tế mới và kế hoạch điện khí hoá GOELRO. Lênin không giáo điều về kinh tế. Thực tiễn sai thì Người sửa.
Dư luận quốc tế hôm nay
Hơn một thế kỷ sau, hình ảnh Lênin vẫn đi cùng tư tưởng nhân loại hôm nay.
Ở Nga, Trung tâm Levada (tổ chức thăm dò độc lập) công bố tháng 4/2024 rằng tỷ lệ người Nga đánh giá vai trò của Lênin trong lịch sử đất nước là tích cực đã tăng từ 40% năm 2006 lên 67% năm 2024. Cũng theo khảo sát này, 45% người được hỏi muốn giữ thi hài Lênin trong Lăng, mức cao nhất kể từ năm 2000; ở nhóm 18 tới 24 tuổi, tỷ lệ này là 54%. Cuộc khảo sát tiến hành từ 21 tới 27/3/2024 trên 1.628 người tại 50 chủ thể liên bang.
Ngày 3/11/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên bang Nga ra lời kêu gọi kỷ niệm 109 năm Cách mạng Tháng Mười, với khẩu hiệu "Vinh quang người lao động!" và "Lênin! Chủ nghĩa xã hội! Chiến thắng!".
Báo chí Nga những ngày đầu tháng 11/2026 nhắc lại tầm vóc của sự kiện. Báo điện tử Lenta.ru ngày 6/11 viết rằng hơn một thế kỷ trước, ngày này đã trở thành bước ngoặt của lịch sử thế giới; sử gia Mikhail Faddeyev cho biết giới sử học Nga đang vượt qua những cách diễn giải phân cực để nhìn nhận cuộc cách mạng thấu đáo hơn. Báo Gazeta.ru ngày 7/11 gọi Cách mạng Tháng Mười là "sự kiện đã thay đổi tiến trình lịch sử Nga và thế giới". Di sản Lênin còn được gìn giữ bằng việc làm cụ thể.
Tại Novosibirsk, bức tượng Lênin đầu tiên của thành phố, khánh thành ngày 7/11/1927 nhân 10 năm Cách mạng Tháng Mười, vừa được phục dựng xong với tổng giá trị hợp đồng hơn 2,78 triệu rúp. Tại Voronezh, tượng Lênin trên đại lộ Lao Động được trùng tu năm 2026 và giữ nguyên vị trí lịch sử giữa khu dân cư mới. Ở Mátxcơva, tháng 6/2025, hàng dài người dân và du khách đứng chờ trên Quảng trường Đỏ để viếng Lăng Lênin trước đợt tu bổ kéo dài tới tháng 6/2027; trong một trăm năm, Lăng đã đón hơn 120 triệu lượt khách.
Ở châu Âu, trên chính trường, cánh tả châu Âu đang hồi phục ở một số nơi: tại cuộc bầu cử Quốc hội Đức ngày 23/2/2025, đảng Cánh tả (Die Linke) giành 8,8% phiếu, gần gấp đôi mức 4,9% năm 2021, theo kết quả chính thức của Cơ quan Bầu cử Liên bang Đức.
Ở Thụy Điển, giải thưởng văn hoá mang tên Lênin (Jan Myrdals stora pris, Leninpriset), trao hằng năm từ năm 2009 cho nhà văn, nghệ sĩ theo truyền thống cánh tả phê phán xã hội với giá trị 100.000 krona, là một trong những giải văn hoá lớn của nước này. Giải năm 2026 được trao đúng ngày 7/11 tại Varberg cho nhà soạn nhạc, nghệ sĩ Dror Feiler, ghi nhận ông đã kiên định chống chiến tranh, chủ nghĩa phát xít, phân biệt chủng tộc và áp bức.
Ở Mỹ, nơi chủ nghĩa chống cộng từng chi phối đời sống chính trị suốt thời Chiến tranh Lạnh, số liệu của Viện Gallup năm 2025 cho thấy chỉ 54% người trưởng thành có cái nhìn tích cực về chủ nghĩa tư bản, giảm từ 61% năm 2010. Có 39% nhìn nhận tích cực về chủ nghĩa xã hội; riêng cử tri Đảng Dân chủ, tỷ lệ này là 66%, cao hơn mức 42% dành cho chủ nghĩa tư bản. Gallup cũng ghi nhận sau 1 cuộc khảo sát rằng: người Mỹ từ 18 tới 34 tuổi ít phủ nhận chủ nghĩa xã hội hơn hẳn người cao tuổi: chỉ 13% nói chủ nghĩa xã hội "không có gì tốt", so với 42% ở nhóm từ 55 tuổi trở lên.
Những con số ấy cho thấy các câu hỏi mà Cách mạng Tháng Mười đặt ra, về bất bình đẳng, về quyền làm chủ của người lao động, về vai trò của nhà nước trong kinh tế, vẫn là câu hỏi của thế kỷ XXI.
Chuyến thăm cấp Nhà nước tới Liên bang Nga của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 7 tới 9/9/2026 đặt bài học cũ vào ngữ cảnh mới. Báo Izvestia của Nga đánh giá chuyến thăm sẽ "đi vào lịch sử", khi lần đầu tiên kể từ năm 1991, một nhà lãnh đạo Việt Nam đồng thời giữ chức Tổng Bí thư và Chủ tịch nước thăm Nga.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp Chủ tịch Đảng Cộng sản Liên bang Nga Gennady Zyuganov tại Mátxcơva, ngày 7/9/2026. Ảnh: TTXVN
Tiếp Chủ tịch Đảng Cộng sản Liên bang Nga Gennady Zyuganov chiều 7/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam "luôn khắc ghi tình cảm chân thành và sự giúp đỡ quý báu" mà Liên Xô trước đây và Liên bang Nga ngày nay đã dành cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Điện Kremlin, ngày 9/9/2026. Ảnh: TTXVN
Bài học cho công nghiệp và thương mại Việt Nam hôm nay
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định: "phát triển kinh tế nhà nước thực sự giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, định hướng chiến lược và dẫn dắt nền kinh tế, phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế"; đồng thời "đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính". Đặt cạnh Chính sách kinh tế mới của Lênin, tinh thần ấy nhất quán: dùng mọi thành phần kinh tế, lấy năng suất làm thước đo, nhà nước giữ mắt xích then chốt.
Từ đó, có bốn bài học cho ngành Công Thương.
Năng suất là thước đo cuối cùng. Lênin coi năng suất lao động là điều kiện quyết định thắng lợi của chế độ mới. Xuất khẩu kỷ lục mà giá trị gia tăng nội địa thấp thì chưa bền. Chính sách công nghiệp cần đo bằng giá trị gia tăng, tỷ lệ nội địa hoá và số công nghệ doanh nghiệp Việt làm chủ.
Năm 1921, Lênin chọn nội thương làm khâu đột phá. Năm 2026, thị trường trong nước hơn một trăm triệu dân là lá chắn khi thương mại thế giới biến động. Phát triển hệ thống phân phối, thương mại điện tử, logistics do doanh nghiệp Việt làm chủ là nắm mắt xích ấy.
Lênin mời cả những chuyên gia chống chính quyền vào kế hoạch điện khí hoá nhưng vẫn giữ được độc lập, tự chủ. Hợp tác quốc tế về điện hạt nhân, dầu khí, khí hoá lỏng, cũng như với mọi lĩnh vực hôm nay, phải linh hoạt, chủ động, bảo vệ lợi ích cốt lõi, đi tới chuyển giao và làm chủ, không dừng ở mua thiết bị.
Công thức điện khí hoá của Lênin đến nay vẫn đúng ở tầng vật chất: không có điện ổn định thì không có công nghiệp. Mục tiêu nước có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhắc lại tại Mátxcơva khi dự Diễn đàn Khoa học công nghệ Việt Nam-Liên bang Nga với chủ đề “Kết nối công nghệ chiến lược” đòi hỏi nguồn điện, nguồn khí đi trước nhu cầu sản xuất.
Với Việt Nam, cách giữ ngọn lửa Tháng Mười không nằm ở hoài niệm. Nó nằm ở năng suất của người lao động, ở công nghệ doanh nghiệp Việt làm chủ, ở chỗ đứng của hàng Việt trên chính thị trường của mình. Lênin từng thừa nhận những người cộng sản "chỉ mới học buôn bán". Sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã buôn bán hơn một nghìn tỷ USD với thế giới chỉ trong 10 tháng năm 2026 (theo số liệu của Cục Thống kê, Bộ Tài chính) và đang vận dụng sáng tạo những kinh nghiệm tích cực từ Cách mạng Tháng Mười vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hôm nay.