Giữa đại ngàn Lai Châu, những cây chè cổ thụ được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ đang mở thêm hướng phát triển sinh kế. Từ bảo tồn, nhân giống đến chế biến và kết nối thị trường, địa phương từng bước nâng giá trị nguồn chè quý, gắn lợi ích của người dân với trách nhiệm bảo vệ tài nguyên.
Cây chè cổ thụ lá đỏ có giá trị kinh tế được phát hiện và nhân giống tại bản Sàng Mà Pho, xã Sin Suối Hồ (tỉnh Lai Châu).
Gìn giữ nguồn chè quý
Sau hàng giờ vượt những cung đường đèo dốc từ trung tâm tỉnh Lai Châu, chúng tôi đến bản Sàng Mà Pho, xã Sin Suối Hồ - nơi những cây chè cổ thụ tỏa bóng xanh giữa núi rừng. Sau khi được Bí thư Chi bộ bản Sàng Mà Pho Sùng A Phình mời chén trà sau chặng đường nhọc nhằn, cảm giác mệt mỏi qua nhanh.
Ông Phình chia sẻ: “Khoảng 10 năm trở lại đây, người dân bắt đầu tìm hiểu và nhận ra giá trị của những cây chè đã hiện diện từ lâu trong bản. Dọc đường đá cổ Pa Vi, hàng nghìn cây chè phân bố giữa không gian núi rừng, trong đó có những cây cho hoa đỏ, hoa trắng. Bà con vẫn thu hái để uống trong gia đình; chè dùng tươi có vị thanh mát, khi sao khô cho vị ngọt hậu, đậm đà. Từ thức uống quen thuộc ấy, người dân dần nghĩ đến việc giữ gìn nguồn cây, chế biến sản phẩm và giới thiệu tới những người tìm đến vùng đất này”.
Cây chè cổ thụ tại bản Sàng Mà Pho, xã Sin Suối Hồ đã bà con bước đầu nhân giống thành công.
Theo ông Phình, bên cạnh thu hái, bà con luôn chú ý giữ gìn cây để tiếp tục cho búp những mùa sau. Gia đình ông đã thử nhân giống loại chè cổ thụ lá đỏ trong vườn nhà; sau 5 năm, cây sinh trưởng tốt. Việc nhân giống mới ở bước đầu, nhưng đã cho thấy mong muốn của người dân trong việc chủ động gìn giữ nguồn chè, từng bước tạo thêm nguyên liệu thay vì chỉ dựa vào những cây có sẵn trong rừng.
Tập trung chủ yếu ở bản Sàng Mà Pho, trên độ cao khoảng 1.500 m, vùng chè cổ thụ còn trở thành điểm khám phá của du khách khi đến Sin Suối Hồ. Cây chè, đường đá cổ và cảnh quan núi rừng tạo nên những trải nghiệm gắn với đời sống bản địa, đồng thời mở thêm cơ hội sinh kế cho bà con.
Phóng viên Báo Công Thương chụp ảnh trong buổi đi thực tế vùng chè cổ thụ được đánh số tại xã Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu.
Trao đổi về với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Văn Quỳnh, Chủ tịch UBND xã Sin Suối Hồ, cho biết: “Tuy nhiên, để phát triển lâu dài, việc khai thác giá trị kinh tế và du lịch cần dựa trên sự hiểu biết đầy đủ về nguồn cây, tránh để nhu cầu thu hái hoặc đón khách làm ảnh hưởng đến không gian sinh trưởng của chè; địa phương khuyến khích người dân nhân giống chè cổ thụ nhằm bảo tồn nguồn chè quý và tạo cơ hội phát triển kinh tế. Cùng với việc giới thiệu vùng chè để du khách khám phá, tìm hiểu, xã mong muốn ngành chức năng sớm đo chỉ số, gắn biển quản lý cây. Đây là cơ sở cần thiết để địa phương nhận diện rõ nguồn tài nguyên, tổ chức bảo vệ và xác định cách khai thác phù hợp, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm hoặc những nhận định về tuổi cây truyền lại trong cộng đồng”.
Không chỉ ở Sin Suối Hồ, câu chuyện gìn giữ chè cổ thụ được người dân ở các xã Tả Lèng, Sìn Hồ, Tủa Sín Chải và nhiều địa phương khác đang tiếp nối. Trên hành trình khám phá đỉnh Tả Liên Sơn, vùng chè ở độ cao khoảng 1.400-1.600 m hiện lên với những thân cây lớn, xù xì, phủ rêu, cành lá sum suê. Du khách đến đây có thêm cơ hội tìm hiểu nguồn chè cổ, còn với người dân, cũng thêm cơ hội để mở lối sinh kế, phát triển từ vùng chè.
Anh Giàng A Thanh (xã Tả Lèng) chia sẻ, từ nhỏ anh đã lên rừng hái chè uống nhưng khi ấy chưa biết đó là nguồn chè quý. Qua tuyên truyền của cán bộ, bà con nơi đây đã hiểu hơn giá trị của cây, cùng bảo vệ và thu hái đúng cách để chè tiếp tục sinh trưởng.
Sự thay đổi từ nhận thức đến hành động của người dân cho thấy bảo tồn cần bắt đầu từ những người sống gần rừng, trực tiếp chăm sóc, thu hái và hưởng lợi từ cây chè.
Kết nối bảo tồn với chế biến và thị trường
Lai Châu có khoảng 16.509 cây chè cổ thụ tự nhiên, phân bố tại nhiều địa bàn; riêng ở xã Sì Lở Lầu có khoảng 1.700 gốc chè Shan tuyết cổ thụ. Nguồn chè này mang lại cơ hội phát triển sản phẩm đặc trưng cho vùng cao, đồng thời đặt ra yêu cầu tổ chức khai thác phù hợp với khả năng sinh trưởng của cây.
Sản phẩm cao cấp chè cổ thụ Phổ Nhĩ Chín của Hợp tác xã chè Sì Lở Lầu.
Hợp tác xã (HTX) chè Sì Lở Lầu là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng thương hiệu trà Shan tuyết cổ thụ của Lai Châu. HTX tạo việc làm cho bà con các bản Lao Chải, Là Nhì Thàng, hình thành chuỗi cung ứng từ chăm sóc, thu hái đến chế biến. Sự liên kết này giúp hoạt động sản xuất có sự phối hợp giữa các khâu, để nguyên liệu từ vùng chè được đưa vào chế biến thành những dòng sản phẩm có đặc tính riêng, thay vì dừng lại ở việc thu hái và bán nguyên liệu.
Ông Hoàng Thanh Tùng, Chủ tịch HTX chè Sì Lở Lầu, cho biết vùng nguyên liệu và năng lực chế biến là cơ sở để đơn vị phát triển các dòng trà Shan tuyết, trà rừng cổ thụ. Các nhóm trà được chế biến theo năm cung bậc: Lục san, Bạch san, Hoàng san, Hồng san và Shan chín; một số sản phẩm đã đạt OCOP 3 sao. Từ một nguồn chè, cách chế biến tạo nên sự đa dạng của sản phẩm, giúp HTX mở thêm hướng tiếp cận người tiêu dùng và từng bước định vị thương hiệu trên thị trường.
Cùng với chè Sì Lở Lầu, các sản phẩm bạch trà, hồng trà, hoàng trà và trà xanh mang thương hiệu “Trà cổ Mồ Sì San” của HTX xã Biên Cương đã góp phần giới thiệu đặc sản địa phương tới người tiêu dùng. Mỗi năm, HTX cung cấp khoảng 1,5 tấn trà khô cổ thụ ra thị trường. Những sản phẩm được chế biến và mang thương hiệu riêng mở ra cơ hội nâng giá trị nguồn chè, nhưng cũng đòi hỏi sự ổn định về chất lượng, để mức giá và niềm tin của người mua được duy trì lâu dài.
Vùng chè cổ thụ của Hợp tác xã Biên Cương.
Đồng hành với các chủ thể sản xuất, Sở Công Thương, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã hỗ trợ đầu tư máy móc chế biến, đào tạo kỹ thuật và xúc tiến thương mại. Những hoạt động này góp phần nâng chất lượng, hỗ trợ nâng hạng sản phẩm OCOP, quảng bá và tiêu thụ chè cổ thụ. Một số sản phẩm đã vào hệ thống phân phối trong nước, mở rộng bán hàng qua các kênh chuỗi, qua đó tạo thêm cơ hội tăng thu nhập cho thành viên hợp tác xã và các hộ liên kết vùng nguyên liệu.
Ông Tẩn Chin Lùng, Giám đốc HTX Biên Cương, cho biết chè cổ thụ chỉ thu hái trong khoảng ba tháng. Vì vậy, phát triển sản phẩm phải đi cùng kế hoạch bảo vệ nguồn cây, nâng giá trị mỗi lượng chè thu hái được, tránh gây sức ép lên vùng chè tự nhiên.
Hiện nay, Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với chính quyền các xã rà soát, kiểm kê vùng chè cổ thụ, đo chỉ số và gắn biển cây, từ đó tạo cơ sở nhận diện, quản lý và đánh giá tuổi chè, giúp địa phương xác định hướng bảo tồn, khai thác và gắn phát triển sản phẩm với du lịch trải nghiệm.
Trên cơ sở rà soát, kiểm kê và quản lý nguồn chè, Lai Châu tiếp tục huy động các chương trình, dự án hỗ trợ bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng nguyên liệu, nâng cao năng lực chế biến, xúc tiến thương mại.