Lì xì đầu năm: Nét văn hóa đa sắc ở châu Á

Hành trình hình thành phong tục lì xì

Lì xì, hay còn gọi là mừng tuổi, là một trong những phong tục giàu cảm xúc mỗi dịp Tết đến xuân về ở nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Thời khắc chuyển giao năm cũ, năm mới, những tờ tiền mới được đặt trang trọng trong phong bao và trao đi cùng lời chúc sức khỏe, bình an, may mắn. Giá trị của phong bao không nằm ở số tiền nhiều hay ít, mà ở ý nghĩa khởi đầu thuận lợi, gửi gắm hy vọng về một năm an khang, thịnh vượng.

Phong tục này có nguồn gốc từ Trung Quốc, gắn với một truyền thuyết dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tương truyền, vào đêm Giao thừa xuất hiện một con quỷ chuyên hại trẻ nhỏ. Nếu bị chạm vào đầu, đứa trẻ có thể ốm đau, thậm chí gặp nguy hiểm. Một cặp vợ chồng vì lo lắng đã cầu xin thần linh che chở cho con mình. Thần linh phái tám nàng tiên xuống trần gian, hóa thành tám đồng xu đặt dưới gối đứa trẻ. Khi con quỷ xuất hiện, những đồng xu phát sáng khiến nó hoảng sợ bỏ chạy.

Từ câu chuyện ấy, người dân tin rằng tiền xu có thể xua đuổi tà khí, bảo vệ trẻ nhỏ khỏi điều xấu. Phong tục tặng tiền cho trẻ em dịp đầu năm dần hình thành, mang theo ước mong con trẻ khỏe mạnh, bình an và lớn khôn.

Đến thời nhà Tần, những đồng xu được xâu bằng sợi chỉ đỏ. Màu đỏ được xem là màu cát tường, tượng trưng cho may mắn. Khi tiền giấy trở nên phổ biến, tiền xu dần được thay bằng tiền giấy đặt trong phong bao đỏ. Ý nghĩa cũng chuyển từ “trấn tà” sang “mừng tuổi”, lời chúc nhẹ nhàng, ấm áp dành cho người nhận khi bước sang tuổi mới.

Từ xuất phát điểm đó, phong tục lì xì lan rộng ra nhiều quốc gia châu Á. Dù giữ chung tinh thần cầu chúc điều tốt lành, mỗi nơi lại có cách thể hiện riêng, phản ánh bản sắc văn hóa, quan niệm thẩm mỹ và nếp sống của từng cộng đồng. Phong bao lì xì vì thế không chỉ là vật trao tay đầu năm, mà còn là biểu tượng của truyền thống được gìn giữ và thích ứng theo thời gian.

Sắc thái lì xì ở các quốc gia châu Á

Tại Việt Nam, tục mừng tuổi vốn gắn với hình ảnh người lớn trao những đồng tiền xu mệnh giá nhỏ cho trẻ em, kèm lời chúc khỏe mạnh, chăm ngoan, học giỏi vào dịp tết Nguyên đán. Niềm vui trong trẻo của trẻ nhỏ đầu năm được tin là mang lại sinh khí mới cho gia đình. Ngày nay, tiền xu không còn phổ biến, thay vào đó là tiền giấy đặt trong phong bao đỏ hoặc phong bao nhiều màu sắc.

Phong tục cũng mở rộng phạm vi. Không chỉ người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ, con cháu còn mừng tuổi ông bà, cha mẹ như lời chúc thọ. Sếp mừng tuổi nhân viên, bạn bè và đồng nghiệp trao nhau phong bao đầu năm. Nhiều người chuẩn bị tiền lẻ với quan niệm tiền sẽ “sinh sôi nảy nở,” gửi gắm ước vọng tài lộc.

Ở Trung Quốc, phong bao lì xì được gọi là “hongbao”, gắn liền với màu đỏ, màu của hỷ sự và cát tường. Ngoài ý nghĩa chúc phúc, hongbao còn được xem là cách bảo vệ trẻ nhỏ khỏi điều xấu trong năm mới. Người Trung Quốc đặc biệt coi trọng con số khi chọn mệnh giá. Các số 6 và 8 được ưa chuộng vì gắn với ý nghĩa thuận lợi, phát tài; trong khi số 4 thường bị tránh do liên quan đến quan niệm không may. Khi nhận lì xì, người nhận dùng cả hai tay và không mở ngay trước mặt người tặng, mà cất dưới gối và sau khoảng một tuần mới mở ra.

Tại Hàn Quốc, lì xì mang tên Sebae-don. Vào dịp tết Nguyên đán, trẻ em mặc trang phục truyền thống và thực hiện nghi lễ cúi lạy bậc tiền bối để tỏ lòng biết ơn. Sau nghi lễ, trẻ nhận tiền mừng tuổi cùng lời chúc năm mới. Lì xì thường được đặt trong túi nhỏ nhiều màu sắc; đôi khi người lớn tặng cả vàng hoặc ngọc với hàm ý chúc sức khỏe, bình an. Trong những ngày Tết, gia đình còn chuẩn bị đồ ăn nhẹ, nước uống đãi trẻ em đến chơi; người lớn tặng nhau những món quà đặc trưng như sâm.

Ở Nhật Bản, phong tục này gọi là Otoshidama và diễn ra vào dịp Tết Dương lịch ngày 1/1. Nhật Bản không đón Tết âm lịch như nhiều nước châu Á khác mà theo lịch dương. Người lớn tặng tiền cho trẻ em trong phong bao trắng gọi là Pochibukuro, được dán kín để thể hiện sự tinh tế và riêng tư. Bao lì xì thường ghi rõ tên người nhận. Số tiền tăng dần theo độ tuổi và dừng khi người nhận bước qua tuổi 20.

Singapore có cộng đồng người Hoa coi trọng Tết cổ truyền. Phong bao đỏ đựng tiền mới mệnh giá từ 2 đến 20 đô Singapore tượng trưng cho may mắn. Ngoài tiền mặt, người dân còn tặng nhau ngân phiếu, voucher, vé xe tháng hoặc những bữa ăn sum họp gia đình. Cùng với đó, lì xì điện tử ngày càng phổ biến trong giới trẻ, cho thấy sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ.

Tại Malaysia, phong tục lì xì xuất hiện chủ yếu trong cộng đồng người Hoa nhưng được điều chỉnh phù hợp với bối cảnh đa văn hóa. Thay vì phong bao đỏ, nhiều gia đình sử dụng phong bao xanh, tượng trưng cho bình an và phúc lành. Lì xì không chỉ diễn ra trong phạm vi gia đình mà còn xuất hiện tại các cửa hàng, doanh nghiệp như lời chúc may mắn gửi đến khách hàng.

Ở Campuchia, phong bao lì xì gọi là “ang pav” hoặc “tae ea”, trẻ nhỏ hoặc người chưa lập gia đình là đối tượng chính nhận tiền mừng tuổi. Bao lì xì thường được cất trong vỏ gối hoặc gần giường ngủ để giữ vận may. Truyền thống này còn xuất hiện trong Lễ Vía Thần tài (Saen Chen), cưới hỏi hay thôi nôi. Ngoài tiền mặt, đôi khi người ta trao nhau séc như một hình thức mừng tuổi.

Từ truyền thuyết xua đuổi tà khí đến những phong bao đa sắc trong đời sống hiện đại, lì xì đã trở thành nét văn hóa chung của nhiều quốc gia châu Á. Dù hình thức có thay đổi theo thời gian và điều kiện kinh tế - xã hội, tinh thần cốt lõi vẫn được gìn giữ: trao gửi lời chúc tốt đẹp và niềm tin vào một năm mới bình an, thịnh vượng.