Tổ chức lại không gian, khai thác lợi thế từng vùng
Việt Nam đang đứng trước yêu cầu tạo lập những động lực tăng trưởng mới để hiện thực hóa mục tiêu GDP tăng từ 10% trở lên trong năm 2027 và duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong giai đoạn tiếp theo. Trong bối cảnh đó, tổ chức lại không gian phát triển quốc gia, phát huy lợi thế từng vùng và tăng cường liên kết liên vùng được xác định là một hướng đi quan trọng.
Quốc hội đặt mục tiêu năm 2027 phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, đồng thời giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn và lấy hiệu quả tăng trưởng, năng suất, đời sống nhân dân làm thước đo.
Sau hơn 3 năm thực hiện các nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển 6 vùng kinh tế - xã hội, nhận thức về vai trò của phát triển vùng đã được nâng lên, liên kết giữa các địa phương từng bước được tăng cường. Tuy nhiên, những hạn chế về quy hoạch, hạ tầng, cơ chế điều phối và phân bổ nguồn lực vẫn ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác tiềm năng của từng vùng.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới cùng Chương trình hành động của Chính phủ tại Nghị quyết số 358/NQ-CP ngày 9/11/2026 được kỳ vọng tạo chuyển biến trong cách thức tổ chức phát triển. Điểm đáng chú ý là chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tổ chức không gian kinh tế dựa trên chức năng, lợi thế và khả năng bổ trợ giữa các địa phương.
Một trong những thay đổi đáng chú ý của Nghị quyết số 27-NQ-TW là xác định phát triển vùng không đơn thuần là tổng hợp kế hoạch phát triển của các địa phương, mà là phương thức tổ chức tăng trưởng quốc gia, phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính đã tạo ra những không gian phát triển mới. Nhiều địa phương hiện có sự kết hợp giữa khu vực miền núi, cao nguyên và ven biển, tạo điều kiện hình thành những chuỗi liên kết sản xuất, thương mại và logistics rộng hơn. Chẳng hạn, Gia Lai kết nối không gian cao nguyên với khu vực ven biển Bình Định trước đây; Lâm Đồng kết hợp không gian cao nguyên với vùng ven biển Bình Thuận trước đây; Đắk Lắk có thêm không gian ven biển của Phú Yên trước đây.
Theo TS. Nguyễn Tú Anh, những thay đổi về không gian hành chính đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại chức năng và khả năng bổ trợ giữa các địa phương. Không gian kinh tế trên thực tế thường vượt qua ranh giới hành chính, trong khi quy hoạch, ngân sách và hoạt động thu hút đầu tư vẫn chủ yếu được tổ chức theo từng tỉnh, thành phố (theo nhandan.vn).
Nếu mỗi địa phương cùng phát triển những ngành nghề tương tự, đầu tư các công trình cùng loại mà thiếu sự phân công, nguồn lực có thể bị phân tán, hiệu quả khai thác hạ tầng không cao. Ngược lại, khi có sự phối hợp, địa phương có thể phát huy thế mạnh riêng, tham gia vào những công đoạn khác nhau của chuỗi sản xuất, cung ứng và phân phối.
Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong Nghị quyết số 27-NQ/TW: phát huy liên kết, bổ trợ và lan tỏa giữa các vùng động lực, cực tăng trưởng, hành lang kinh tế, chuỗi đô thị và trung tâm kinh tế; khắc phục tư duy cục bộ, phát triển dàn trải, trùng lặp.
Cụ thể hóa định hướng này, Nghị quyết số 358/NQ-CP của Chính phủ đặt ra 11 nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm, trong đó chú trọng tổ chức không gian phát triển vùng, hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tăng trưởng và phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, đồng bộ, liên vùng.
Đáng chú ý, Chính phủ định hướng hình thành và phát triển các hành lang kinh tế Bắc - Nam trên cơ sở trục giao thông Bắc - Nam phía Đông; hành lang Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh; hành lang Mộc Bài (Tây Ninh) - TP. Hồ Chí Minh - Biên Hòa - Vũng Tàu. Các hành lang này được kỳ vọng tăng cường kết nối giữa những vùng động lực, cực tăng trưởng quốc gia, đồng thời mở rộng liên kết với khu vực và quốc tế.
Hạ tầng giao thông, cảng biển, cảng hàng không, đường sắt, năng lượng và hạ tầng số được xác định là những lĩnh vực cần ưu tiên nguồn lực. Đặc biệt, việc kết nối đồng bộ các phương thức vận tải sẽ góp phần tối ưu hóa logistics, giảm chi phí cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh của các vùng sản xuất.
Theo TS. Nguyễn Tú Anh, để liên kết vùng tạo ra hiệu quả thực chất, cần có đầu mối đủ thẩm quyền điều phối những vấn đề chung như hành lang kinh tế, lưu vực sông và các hệ thống kết nối liên tỉnh. Cùng với đó là cơ chế chia sẻ chi phí, lợi ích và trách nhiệm giữa các địa phương.
Điều quan trọng là liên kết vùng không làm mất đi vai trò riêng của từng địa phương. Ngược lại, mỗi địa phương cần xác định rõ vị trí, chức năng và lợi thế trong tổng thể phát triển quốc gia. Sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, tài nguyên, lao động và năng lực sản xuất nếu được tổ chức hợp lý sẽ trở thành lợi thế bổ trợ, tạo ra giá trị lớn hơn cho toàn vùng.
Nâng năng suất, tạo sức bật cho tăng trưởng
Tổ chức lại không gian phát triển chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất và chất lượng sử dụng các nguồn lực. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, xác định mục tiêu phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên.
Để đạt mục tiêu này, việc huy động thêm vốn đầu tư cần đi cùng nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực. Nghị quyết của Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu điều chuyển vốn từ nơi giải ngân thấp sang nơi giải ngân tốt, xử lý dứt điểm các dự án tồn đọng kéo dài, bảo đảm cung ứng đủ điện, xăng dầu và tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh.
Chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ).
Ở góc độ chất lượng tăng trưởng, năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) đang trở thành một chỉ tiêu quan trọng. Theo kết quả ước tính bước đầu của Bộ Tài chính, TFP giai đoạn 2021-2025 tăng bình quân khoảng 2,91%/năm, đóng góp 46,84% vào tăng trưởng GDP. Mục tiêu giai đoạn 2026-2030 là nâng tỷ trọng đóng góp của TFP lên trên 55%.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng nâng cao TFP là chìa khóa để chuyển từ tăng trưởng dựa vào mở rộng nguồn lực sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và hiệu quả kinh tế.
Theo ông, cần tập trung vào ba hướng đột phá: Chuyển trọng tâm từ đầu tư công nghệ sang ứng dụng và thương mại hóa công nghệ; nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, hiệu quả phân bổ nguồn lực; đồng thời cải thiện chất lượng nguồn nhân lực, nhất là kỹ năng công nghệ và quản trị.
Thực tế, doanh nghiệp có thể nâng năng suất ngay cả khi chưa thay đổi công nghệ, thông qua cải tiến quy trình sản xuất, quản trị chuỗi cung ứng, tổ chức lao động và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực hiện có. Ở phạm vi rộng hơn, cải cách thể chế và nâng cao chất lượng cạnh tranh sẽ tạo điều kiện để vốn, lao động dịch chuyển đến những doanh nghiệp có năng suất cao hơn.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân), cũng nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong nâng cao chất lượng tăng trưởng.
Theo ông, tỷ trọng hàng hóa xuất khẩu công nghệ cao của Việt Nam hiện khoảng 55%, nhưng phần lớn đóng góp đến từ khu vực doanh nghiệp FDI. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, tăng đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), gắn hoạt động nghiên cứu với khả năng thương mại hóa sản phẩm.
Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, tạo ra các đơn đặt hàng và nhu cầu thị trường để khuyến khích doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới. Khi kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh và tạo ra sản phẩm có khả năng cạnh tranh, đầu tư cho khoa học, công nghệ mới chuyển hóa thành năng suất và giá trị kinh tế.
Những định hướng này có sự gắn kết chặt chẽ với Chương trình hành động của Chính phủ về phát triển vùng. Theo đó, các động lực tăng trưởng mới cần được hình thành dựa trên công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ giá trị cao, nông nghiệp thông minh, kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Phát triển công nghiệp hỗ trợ, công nghiệp chế biến, chế tạo và các ngành có giá trị gia tăng cao cũng được chú trọng nhằm nâng cao năng lực tự chủ sản xuất trong nước và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Đáng chú ý, tại Nghị quyết số 358/NQ-CP, các chỉ tiêu đến năm 2030 về đóng góp của TFP được xác định theo từng vùng, với mức 45% tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc; 60% tại vùng Đồng bằng sông Hồng; 55% tại vùng Bắc Trung Bộ; 45% tại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên; 60% tại vùng Đông Nam Bộ. Việc xác định chỉ tiêu theo từng vùng cho thấy yêu cầu nâng cao năng suất cần gắn với đặc điểm và điều kiện phát triển của từng khu vực, thay vì áp dụng một mô hình tăng trưởng giống nhau cho tất cả địa phương.
TS. Nguyễn Tú Anh đề xuất đánh giá hiệu quả liên kết vùng thông qua những kết quả cụ thể như tỷ lệ vốn dành cho dự án liên tỉnh được quyết định chung, thời gian triển khai các dự án kết nối, chi phí logistics, năng suất lao động và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong vùng vào chuỗi cung ứng. Lợi ích cuối cùng cũng cần được thể hiện qua thu nhập, khả năng tiếp cận dịch vụ và chất lượng sống của người dân.
Có thể thấy, tổ chức lại không gian phát triển và nâng cao năng suất là hai yêu cầu có quan hệ chặt chẽ. Hạ tầng kết nối tốt hơn sẽ mở rộng thị trường, giảm chi phí sản xuất; cơ chế điều phối hiệu quả giúp hạn chế đầu tư trùng lặp; còn khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao tạo điều kiện để các vùng gia tăng giá trị sản xuất.
Với những định hướng đã được xác lập tại Nghị quyết số 27-NQ/TW và Chương trình hành động của Chính phủ, dư địa phát triển của các vùng có thêm cơ sở để được khai thác hiệu quả hơn. Vấn đề quan trọng trong giai đoạn tới là đưa các định hướng này vào quy hoạch, dự án và cơ chế phối hợp cụ thể, bảo đảm mỗi nguồn lực đầu tư đều tạo ra giá trị thiết thực. Khi các địa phương phát huy được lợi thế riêng, kết nối hiệu quả với nhau và cùng tham gia vào những chuỗi giá trị có năng suất cao, liên kết vùng sẽ trở thành một động lực quan trọng, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế.
Phát triển vùng đang đòi hỏi thay đổi tư duy: không thể tiếp tục xem mỗi địa phương là một không gian kinh tế độc lập, cũng không thể phân bổ nguồn lực dàn trải cho những địa bàn có chức năng, lợi thế tương đồng. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển quốc gia theo hướng đa tầng, đa cực, tăng cường liên kết và bổ trợ. Theo đó, mỗi vùng, mỗi địa phương cần phát huy đúng lợi thế, chức năng và vai trò trong tổng thể nền kinh tế. Một quốc gia mạnh không chỉ được tạo nên từ những địa phương phát triển riêng lẻ, mà phải từ khả năng kết nối và cộng hưởng giữa các địa phương. Khi lợi thế được liên kết, nguồn lực được chia sẻ và các chức năng phát triển được bổ trợ, ranh giới hành chính sẽ không còn là rào cản đối với liên kết kinh tế và mở rộng không gian phát triển.