Minh bạch xuất xứ Việt Nam, nâng sức cạnh tranh hàng nội địa

Xác lập tiêu chí rõ ràng cho hàng hoá xuất xứ Việt Nam

Xuất xứ hàng hóa không chỉ là thông tin thể hiện trên nhãn sản phẩm mà còn liên quan trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng, uy tín doanh nghiệp và môi trường cạnh tranh trên thị trường. Khi chuỗi cung ứng ngày càng mở rộng, nhiều sản phẩm được sản xuất tại Việt Nam từ nguyên liệu nhập khẩu, việc xác định thế nào là hàng hóa có xuất xứ Việt Nam đặt ra yêu cầu phải có những tiêu chí rõ ràng, thống nhất.

Đây cũng là nội dung được ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), tập trung làm rõ tại chương trình tập huấn về xuất xứ hàng hóa do Sở Công Thương Hà Nội tổ chức ngày 10/11/2026.

Một trong những nội dung đáng chú ý là Nghị định số 384/2026/NĐ-CP ngày 9/10/2026 của Chính phủ, quy định xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.

Việc ban hành Nghị định góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý để xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa trên thị trường nội địa. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng khi thực tế sản xuất hiện nay không còn giới hạn trong phạm vi nguyên liệu, linh kiện và công đoạn sản xuất của một quốc gia.

Đề cập đến các tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam, ông Nguyễn Hoàng Hà làm rõ hai trường hợp gồm hàng hóa có xuất xứ thuần túy và hàng hóa có xuất xứ không thuần túy, với những điều kiện cụ thể để xác định xuất xứ đối với từng nhóm sản phẩm.

Đối với hàng hóa có xuất xứ thuần túy, tiêu chí được áp dụng cho những sản phẩm đáp ứng các trường hợp quy định tại Điều 5 của Nghị định, chẳng hạn cây trồng và sản phẩm từ cây trồng được trồng, thu hoạch tại Việt Nam; động vật được sinh ra hoặc nuôi dưỡng tại Việt Nam; khoáng sản và các sản phẩm tự nhiên được khai thác theo điều kiện quy định.

Đáng chú ý hơn là nhóm hàng hóa có xuất xứ không thuần túy, bởi đây là trường hợp phổ biến trong hoạt động sản xuất công nghiệp, khi doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu, linh kiện từ nhiều quốc gia.

Theo Điều 6, hàng hóa có thể được xác định có xuất xứ Việt Nam nếu đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa ở cấp độ 4 số hoặc có hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) tối thiểu 30%, theo quy định cụ thể.

Như vậy, việc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu không đồng nghĩa sản phẩm cuối cùng không thể có xuất xứ Việt Nam. Vấn đề cốt lõi là quá trình sản xuất tại Việt Nam có đáp ứng tiêu chí xuất xứ tương ứng hay không.

Chẳng hạn, nguyên liệu vải nhập khẩu được đưa vào quá trình sản xuất áo sơ mi tại Việt Nam có thể đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa nếu mã HS của nguyên liệu và thành phẩm thay đổi theo yêu cầu. Tuy nhiên, việc xác định xuất xứ vẫn phải xét đầy đủ các điều kiện liên quan, không chỉ căn cứ vào sự thay đổi mã số.

Một nội dung đáng lưu ý trong việc xác định xuất xứ Việt Nam là không phải mọi hoạt động gia công, chế biến được thực hiện trên lãnh thổ Việt Nam đều đủ điều kiện để hàng hóa được công nhận có xuất xứ Việt Nam. Đặc biệt, đối với những sản phẩm sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, việc xác định xuất xứ phải căn cứ vào mức độ chuyển đổi thực chất trong quá trình sản xuất, thay vì chỉ dựa trên địa điểm thực hiện các công đoạn gia công, chế biến đơn giản.

Những hoạt động như đóng gói, thay đổi bao bì, dán nhãn, phân loại, làm sạch hoặc lắp ráp đơn giản không thể tự động làm thay đổi xuất xứ hàng hóa. Quy định này góp phần ngăn chặn tình trạng hàng hóa nhập khẩu chỉ trải qua một số thao tác đơn giản rồi được thể hiện là sản phẩm có xuất xứ Việt Nam.

Đối với doanh nghiệp sản xuất chân chính, việc xác lập tiêu chí cụ thể tạo điều kiện để chứng minh giá trị thực sự được hình thành trong nước, đồng thời hạn chế cạnh tranh không lành mạnh từ hành vi khai báo xuất xứ không chính xác.

Trao quyền tự chủ gắn với trách nhiệm minh bạch

Bên cạnh tiêu chí kỹ thuật, điểm đáng chú ý của Nghị định 384/2026/NĐ-CP là cách tiếp cận quản lý theo hướng đề cao trách nhiệm của doanh nghiệp.

Một điểm đáng chú ý của quy định mới là việc xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước được thực hiện theo hướng đề cao quyền tự chủ và trách nhiệm của doanh nghiệp, không phát sinh thủ tục cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) nội địa. Theo đó, doanh nghiệp chủ động đối chiếu quy trình sản xuất với các tiêu chí pháp luật để xác định, thể hiện thông tin xuất xứ trên hàng hóa, đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực của những thông tin đã công bố.

Cách tiếp cận này giúp tránh phát sinh thêm thủ tục hành chính, nhưng đồng thời đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động kiểm soát thông tin ngay từ quá trình sản xuất.

Việc tự công bố xuất xứ không có nghĩa doanh nghiệp được tùy ý sử dụng thông tin “Made in Vietnam”. Mọi nội dung thể hiện xuất xứ phải có căn cứ, đáp ứng các tiêu chí pháp luật và có khả năng chứng minh khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Theo quy định tại Điều 9, thương nhân, tổ chức, cá nhân thể hiện xuất xứ Việt Nam phải lưu trữ hồ sơ, chứng từ chứng minh xuất xứ hàng hóa, bao gồm hóa đơn đầu vào, bảng kê nguyên vật liệu, mô tả quy trình sản xuất và những tài liệu liên quan. Việc lưu trữ được thực hiện theo pháp luật về kế toán và lưu trữ.

Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu đầy đủ, có khả năng kết nối thông tin từ khâu thu mua nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến hình thành sản phẩm cuối cùng.

Đặc biệt, đối với những doanh nghiệp có chuỗi cung ứng phức tạp, việc quản lý mã HS, trị giá nguyên liệu, chi phí sản xuất và hồ sơ đầu vào sẽ đóng vai trò quan trọng trong quá trình xác định xuất xứ.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Nghị định cũng xác định trách nhiệm của Bộ Công Thương, các bộ, cơ quan ngang bộ và chính quyền địa phương trong tổ chức thực hiện, hướng dẫn, kiểm tra và giám sát việc xác định xuất xứ hàng hóa.

Sự phân định trách nhiệm này tạo cơ sở để tăng cường kiểm tra sau khi doanh nghiệp công bố thông tin, thay vì hình thành thêm một cơ chế cấp phép trước khi hàng hóa được lưu thông.

Đáng chú ý, Nghị định chỉ điều chỉnh việc xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, không thay thế các quy định về chứng nhận xuất xứ đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Doanh nghiệp cần phân biệt rõ hai phạm vi để tránh áp dụng nhầm tiêu chí khi thực hiện hoạt động thương mại quốc tế.

Với thời điểm có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, khoảng thời gian trước khi Nghị định được áp dụng là cơ hội để doanh nghiệp rà soát chuỗi cung ứng, đánh giá lại tiêu chí xuất xứ của từng nhóm sản phẩm và chuẩn hóa hồ sơ chứng minh.

Về lâu dài, minh bạch xuất xứ không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý mà còn là nền tảng củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Khi giá trị sản xuất trong nước được xác định bằng những tiêu chí cụ thể và có thể kiểm chứng, hàng hóa Việt Nam sẽ có thêm cơ sở để khẳng định uy tín, nâng cao năng lực cạnh tranh ngay trên thị trường nội địa.

Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, quy định việc xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước.

Hàng hóa có thể đáp ứng tiêu chí xuất xứ thuần túy hoặc xuất xứ không thuần túy. Đối với hàng hóa không thuần túy, tiêu chí gồm chuyển đổi mã số hàng hóa ở cấp độ 4 số hoặc hàm lượng giá trị Việt Nam tối thiểu 30%, theo quy định.

Doanh nghiệp tự xác định và chịu trách nhiệm về thông tin xuất xứ đã công bố; có nghĩa vụ lưu trữ, cung cấp hồ sơ chứng minh khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Nghị định không quy định thủ tục cấp C/O nội địa.