Nguồn lực lớn, cơ hội còn hạn chế
Theo thông tin Hội Người cao tuổi Việt Nam công bố tháng 9/2026, cả nước có trên 9 triệu người cao tuổi trực tiếp tham gia lao động, sản xuất và hơn 455.000 người đạt danh hiệu làm kinh tế giỏi. Lực lượng này đang đóng góp vào hoạt động sản xuất nông nghiệp, kinh tế hộ gia đình, hợp tác xã, làng nghề và nhiều lĩnh vực kinh doanh, dịch vụ.
Già hóa dân số đang làm thay đổi cách tiếp cận đối với nguồn lực người cao tuổi. Kinh nghiệm nghề nghiệp, tri thức chuyên môn, khả năng quản lý và mạng lưới quan hệ xã hội được tích lũy qua nhiều năm có thể tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế nếu được kết nối với những cơ hội sản xuất, kinh doanh.
Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam Nguyễn Thanh Bình và Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Quế Lâm Nguyễn Hồng Lam ký kết chương trình phối hợp đồng hành phát triển nông nghiệp hữu cơ, kinh tế tuần hoàn.
Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam xác định định hướng chủ động xây dựng chiến lược và chính sách dân số thích ứng với già hóa dân số, khai thác cơ hội phát triển từ chuyển đổi dân số, phát triển mạnh kinh tế bạc cùng hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ dành cho người cao tuổi.
Định hướng này mở rộng cách tiếp cận đối với nguồn lực người cao tuổi. Ngoài nhu cầu tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ, họ còn có thể đóng góp cho nền kinh tế thông qua hoạt động sản xuất, kinh doanh, khởi nghiệp, tư vấn và chuyển giao tri thức, kinh nghiệm. Tuy nhiên, số người cao tuổi đang lao động chưa phản ánh đầy đủ tiềm năng khởi nghiệp của nhóm dân số này.
Tham luận tại Hội nghị Đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc vừa diễn ra tại Hà Nội, TS. Đinh Hữu Phí - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Người cao tuổi nhận định, người cao tuổi có thể khởi nghiệp trong nhiều ngành nghề, tùy thuộc vào kinh nghiệm, trình độ chuyên môn, sức khỏe và nguồn lực sẵn có. Theo ông, những người từng làm công tác quản lý, nghiên cứu khoa học, sản xuất, kinh doanh hoặc hoạt động trong các ngành nghề chuyên môn có lợi thế khi tiếp tục phát triển công việc gắn với lĩnh vực am hiểu.
Tuy nhiên, theo TS. Đinh Hữu Phí, khởi nghiệp ở tuổi cao có những hạn chế về sức khỏe, khả năng thích ứng với công nghệ và thời gian khắc phục thất bại. Hoạt động kinh doanh của người cao tuổi hiện tập trung chủ yếu vào nông nghiệp, chăn nuôi, thủy sản, thủ công và các ngành nghề truyền thống. Số mô hình khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, chuyển đổi số và dịch vụ mới còn ít.
Ông cũng chỉ ra những khó khăn về vốn đầu tư, đất đai, kiến thức quản trị, thông tin thị trường và tiêu thụ sản phẩm. Rủi ro kinh doanh cần được tính toán thận trọng bởi tổn thất tài chính có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn tích lũy dành cho cuộc sống sau nghỉ hưu.
Cùng đề cập vấn đề này, bà Hà Thị Minh Tâm - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Phát huy vai trò người cao tuổi, Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam cho biết, nhiều người cao tuổi đang làm chủ trang trại, hợp tác xã, phát triển sản phẩm OCOP, sản xuất nông nghiệp hữu cơ, tham gia du lịch cộng đồng và các làng nghề truyền thống. Những mô hình này góp phần tạo việc làm, duy trì ngành nghề và phát triển kinh tế địa phương.
Tuy nhiên, theo bà, khả năng tiếp cận tín dụng, công nghệ và thị trường của người cao tuổi còn hạn chế. Nhiều người có kinh nghiệm sản xuất nhưng gặp khó khăn khi sử dụng thương mại điện tử, thanh toán trực tuyến và các công cụ số phục vụ kinh doanh. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ khởi nghiệp chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của nhóm đối tượng này.
Thực trạng trên đòi hỏi chính sách phát triển kinh tế bạc theo tinh thần Nghị quyết 19-NQ/TW phải gắn với những giải pháp hỗ trợ sản xuất, kinh doanh. Khả năng chuyển hóa kinh nghiệm, tri thức của người cao tuổi thành giá trị kinh tế phụ thuộc vào điều kiện tiếp cận vốn, nâng cao kỹ năng quản trị và mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm.
Khơi thông vốn, kỹ năng, thị trường
Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân mở thêm cơ hội hỗ trợ người cao tuổi khởi nghiệp, nhất là trong tiếp cận vốn, nâng cao năng lực quản trị và mở rộng thị trường. Nghị quyết xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, đồng thời chú trọng hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh. Đây là những mô hình người cao tuổi có thể tham gia với quy mô vốn và điều kiện sản xuất khác nhau.
Nghị quyết cũng định hướng hỗ trợ nền tảng số, phần mềm kế toán dùng chung, tư vấn pháp lý và đào tạo quản trị cho doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh. Chủ trương này được thể chế hóa tại Nghị định số 20/2026/NĐ-CP ngày 15/1/2026, tạo điều kiện giảm chi phí quản lý và thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động kinh doanh.
Bà Hà Thị Minh Tâm đề xuất xây dựng chương trình đào tạo riêng cho người cao tuổi về kỹ năng số, kỹ năng xanh, quản trị và khởi nghiệp. Nội dung cần gắn với quản lý chi phí, xây dựng thương hiệu, tiêu chuẩn chất lượng, thương mại điện tử và tìm kiếm khách hàng, giúp người học ứng dụng trực tiếp vào sản xuất.
Chính sách hỗ trợ người cao tuổi khởi nghiệp còn được xác định tại Quyết định số 379/QĐ-TTg ngày 20/2/2025 của Thủ tướng Chính phủ. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ ít nhất 1.260 người cao tuổi khởi nghiệp, hình thành 500 mô hình và tạo việc làm cho ít nhất 100.000 người. Đồng thời, phấn đấu 50% người cao tuổi thành thạo kỹ năng số cơ bản. Các chỉ tiêu này cần được đánh giá bằng hiệu quả kinh tế thực tế, gồm doanh thu, số việc làm tạo ra và khả năng duy trì hoạt động.
Mô hình nông nghiệp của Tập đoàn Quế Lâm được các lãnh đạo Đảng, Nhà nước đánh giá cao. Ảnh: Khương Trung.
Đề cập giải pháp tạo sinh kế cho người cao tuổi, ông Nguyễn Hồng Lam - Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Người cao tuổi Việt Nam, Chủ tịch Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Quế Lâm, nhấn mạnh vai trò liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất trong tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.
Theo ông, người cao tuổi có thể đảm nhận những công việc phù hợp với sức khỏe như ươm giống, chăm sóc rau hữu cơ, sơ chế nông sản và quản lý một số công đoạn sản xuất. Doanh nghiệp, hợp tác xã và lao động trẻ phụ trách các khâu đòi hỏi nhiều sức lực như làm đất, thu hoạch khối lượng lớn, đóng gói và tổ chức tiêu thụ. Cách phân công này giúp phát huy kinh nghiệm của người cao tuổi, đồng thời tận dụng năng lực kỹ thuật, quản trị và thị trường của các đơn vị liên kết.
Dù số liệu trên chưa tách riêng nhóm người từ 60 tuổi trở lên và số trường hợp khởi nghiệp, mô hình này cung cấp kinh nghiệm về tổ chức sản xuất theo chuỗi, phân công lao động theo điều kiện sức khỏe và kết nối thị trường. Đây là hướng có thể tham khảo để phát triển sinh kế, hỗ trợ các cơ sở kinh doanh do người cao tuổi làm chủ tham gia chuỗi cung ứng và mở rộng đầu ra sản phẩm.
Liên kết chuỗi cũng là định hướng được Nghị quyết số 68-NQ/TW xác định. Nghị quyết khuyến khích doanh nghiệp lớn dẫn dắt chuỗi cung ứng nội địa, kết nối doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, hỗ trợ chuyển giao công nghệ, đào tạo và tiếp cận thị trường. Đối với mô hình do người cao tuổi làm chủ, liên kết cần gắn với hợp đồng cung ứng, tiêu chuẩn chất lượng, phương thức thanh toán và đầu ra ổn định. Đây là cơ sở để người kinh doanh chủ động nguồn vốn, quy mô sản xuất và hạn chế rủi ro tồn kho.
Theo các chuyên gia, cơ sở sản xuất do người cao tuổi làm chủ có thể mở rộng thị trường thông qua hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối hệ thống phân phối, phát triển thương mại điện tử và xây dựng thương hiệu. Đối với sản phẩm nông nghiệp, thủ công và làng nghề, cần hỗ trợ hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn mác và năng lực cung ứng để đáp ứng điều kiện của các kênh phân phối hiện đại. Cùng đó, hoạt động hỗ trợ tiêu thụ cần hướng tới hợp đồng kinh doanh thực tế, giúp các cơ sở hoàn thiện hồ sơ pháp lý, nhãn mác, bao bì và kết nối thường xuyên với doanh nghiệp phân phối.
Thước đo hiệu quả chính sách hỗ trợ khởi nghiệp cho người cao tuổi cần dựa trên số mô hình duy trì hoạt động, việc làm được tạo ra, mức cải thiện thu nhập và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Phát huy kinh nghiệm, tri thức và nguồn lực của người cao tuổi thông qua những mô hình kinh doanh hiệu quả sẽ góp phần mở rộng thị trường và tạo động lực phát triển kinh tế bạc bền vững.