Một số điểm mới của Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định về kinh doanh xăng dầu

Thu gọn đầu mối, bỏ giấy phép thương nhân phân phối

Phát biểu tại Hội nghị lấy ý kiến rộng rãi Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu do Bộ Công Thương tổ chức sáng 30/0, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương thông tin, một trong những điểm mới đáng chú ý của Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định về kinh doanh xăng dầu là việc tổ chức lại hệ thống cung ứng theo hướng tinh gọn hơn. Theo đó, nếu Nghị định được ban hành, hệ thống cung ứng xăng dầu sẽ chỉ còn 4 loại hình thương nhân gồm thương nhân sản xuất, thương nhân bao tiêu, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối. Trong chuỗi lưu thông, hai cấp được đặc biệt quan tâm là thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối.

Theo ông Trần Hữu Linh, đây là một trong những nội dung được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo nhằm nâng cao hiệu quả của hệ thống kinh doanh xăng dầu. “Phải tinh gọn lại cấu trúc tổ chức chuỗi cung ứng cho thị trường xăng dầu theo hướng tinh gọn minh bạch nhưng vẫn phải hiệu quả”, ông Trần Hữu Linh nhấn mạnh.

Đáng chú ý, Dự thảo tăng điều kiện đối với thương nhân đầu mối, trong đó bổ sung yêu cầu về thực hiện phân giao tổng nguồn. Theo Dự thảo, thương nhân đầu mối phải đáp ứng năng lực hạ tầng, hệ thống phân phối, thời gian hoạt động và duy trì dự trữ 20 ngày. Đặc biệt, hạn mức phân giao tổng nguồn phải được thực hiện tối thiểu 300.000 m³/năm trong 2 năm liên tiếp. Trường hợp không bảo đảm mức này trong 2 năm liên tiếp sẽ bị rút giấy phép.

Quy định mới nhằm gắn quyền của thương nhân đầu mối với trách nhiệm bảo đảm nguồn xăng dầu cho nền kinh tế, đồng thời sàng lọc những doanh nghiệp không đáp ứng được vai trò thực chất của một thương nhân đầu mối.

Một thay đổi lớn khác nằm ở thương nhân phân phối. Dự thảo đề xuất bãi bỏ giấy phép đối với loại hình này. Các cửa hàng, đại lý, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối theo cách gọi hiện nay được gộp vào một loại hình thương nhân phân phối.

Theo đó, doanh nghiệp chỉ cần đáp ứng các điều kiện để lập thương nhân phân phối, có cửa hàng bán lẻ và hợp đồng với thương nhân đầu mối, sau đó thực hiện thông báo trực tuyến với UBND tỉnh và Bộ Công Thương thay vì phải được cấp giấy phép như hiện nay.

Đây là thay đổi theo hướng giảm thủ tục hành chính, đồng thời chuyển từ cơ chế cấp phép sang quản lý dựa trên điều kiện và dữ liệu.

Với giao dịch mua bán giữa các thương nhân phân phối, Dự thảo vẫn để hai phương án để tiếp tục lấy ý kiến doanh nghiệp. Phương án thứ nhất là thương nhân phân phối chỉ được mua từ thương nhân đầu mối, không được mua bán với nhau. Phương án thứ hai cho phép mua bán giữa các thương nhân phân phối nhưng phải đáp ứng các điều kiện về giao nhận thực tế và chuyển quyền sở hữu.

Theo ông Trần Hữu Linh, vấn đề này được đặt ra nhằm khắc phục tình trạng mua bán hóa đơn nhưng hàng hóa không thực sự dịch chuyển, qua đó bảo đảm truy xuất được nguồn gốc từng lô hàng và hạn chế tình trạng mua bán lòng vòng trong chuỗi cung ứng.

“Đề nghị các doanh nghiệp, nhất là các thương nhân phân phối, cho ý kiến thật kỹ về vấn đề này để Bộ Công Thương hoàn thiện dự thảo Nghị định trình Thủ tướng Chính phủ quyết định”, ông Trần Hữu Linh cho biết.

Doanh nghiệp tự quyết giá, chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu

Một thay đổi có tính nền tảng của Dự thảo nghị định là cơ chế giá xăng dầu. Theo đó, khi Nghị định có hiệu lực, giá xăng dầu sẽ được vận hành theo cơ chế thị trường, do doanh nghiệp quyết định.

Dự thảo không quy định một mức giá bán cụ thể mà đưa ra công thức tính giá gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Trong đó, giá mua và cước phí tạo nguồn được xác định theo chi phí thực tế; lợi nhuận do doanh nghiệp tự xác định; các khoản thuế, phí do Nhà nước quy định. Nhà nước chỉ quy định chi phí kinh doanh định mức và điều chỉnh 3 năm một lần.

Theo ông Trần Hữu Linh, đây là thay đổi quan trọng để đưa xăng dầu trở về cơ chế thị trường.

“Vấn đề nổi bật thứ hai là trao quyền định giá đưa mặt hàng xăng dầu trở về cơ chế thị trường. Doanh nghiệp tự quyết định, Nhà nước chỉ đưa ra công thức, chỉ nắm một yếu tố chi phí kinh doanh định mức và công bố 3 năm một lần”, ông Trần Hữu Linh nói. Đây là điểm rất quan trọng. Việc để giá xăng dầu cho thị trường và doanh nghiệp quyết định sẽ là mấu chốt để định hình lại chuỗi cung ứng, hạ tầng và hệ thống cung ứng xăng dầu hiện nay.

Khi cơ chế này được áp dụng, giá bán giữa các doanh nghiệp, thương nhân phân phối và cửa hàng có thể khác nhau, phụ thuộc vào giá mua, chi phí tạo nguồn, lợi nhuận và mức chiết khấu. Đây là điểm người tiêu dùng cần được thông tin rõ khi chuyển sang cơ chế giá mới.

Tuy nhiên, việc trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp không đồng nghĩa Nhà nước buông quản lý. Dự thảo vẫn thiết kế các công cụ bình ổn trong trường hợp thị trường có biến động lớn.

Theo đó, các công cụ được sử dụng theo thứ tự gồm thuế, phí, dự trữ quốc gia, phân giao tổng nguồn tối thiểu và trong những trường hợp đặc biệt mới sử dụng nguồn lực Nhà nước để bình ổn. Trường hợp giá tăng, giảm đột biến, xảy ra chiến tranh hoặc thị trường biến động khoảng 15 - 20%, Nhà nước có thể điều hành giá trở lại.

Song song với đổi mới cơ chế giá, Dự thảo đặt yêu cầu quản lý xăng dầu bằng dữ liệu và công nghệ số. Khi Nghị định có hiệu lực, các dữ liệu về nhập, xuất, tồn, lưu thông trên thị trường và hóa đơn phải được kết nối trực tuyến với Bộ Công Thương.

Hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia đang được Bộ Công Thương xây dựng, nâng cấp để đáp ứng yêu cầu này. Cùng với đó, Bộ xây dựng ứng dụng cung cấp thông tin để người tiêu dùng có thể biết vị trí cửa hàng, loại xăng E5 hay E10, giá bán từng loại và thông tin về trạm sạc điện.

Một nội dung liên quan trực tiếp đến hoạt động bán lẻ là hóa đơn điện tử. Dự thảo tiếp tục quy định hóa đơn điện tử theo từng lần bán và kết nối trực tiếp với cơ quan thuế. Dữ liệu hóa đơn cũng sẽ được kết nối với Hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia, qua đó từng bước khắc phục tình trạng dữ liệu chưa bóc tách được theo từng cửa hàng, thương nhân phân phối và thương nhân đầu mối.

Theo ông Trần Hữu Linh, yêu cầu chuyển đổi số là một trong những định hướng quan trọng của Dự thảo, hướng tới quản lý thị trường xăng dầu bằng dữ liệu thay vì chỉ dựa vào phương thức báo cáo truyền thống. Vấn đề chuyển đổi số, quản trị bằng dữ liệu sẽ biến xăng dầu thành một dòng chảy thông tin và kết nối trực tiếp để Nhà nước điều hành theo thời gian thực.

Cùng với các quy định mới về cấu trúc thị trường, điều kiện thương nhân, cơ chế giá và quản lý dữ liệu, Dự thảo cũng xây dựng lộ trình chuyển tiếp để doanh nghiệp có thời gian đáp ứng các yêu cầu mới. Sau khi Nghị định có hiệu lực, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục ban hành các thông tư đồng bộ, trong đó có quy định về niêm yết, kê khai giá và các quy chuẩn liên quan đến cửa hàng, bể chứa xăng dầu.

Các điểm mới của Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định về kinh doanh xăng dầu không chỉ nằm ở việc sửa điều kiện kinh doanh mà hướng tới thay đổi phương thức vận hành toàn bộ thị trường: tinh gọn chuỗi cung ứng, giảm tầng nấc cấp phép; gắn trách nhiệm đầu mối với năng lực bảo đảm nguồn; trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp và chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu.