Múa rối Đào Thục trăn trở ‘bài toán’ giữ nghề

Đa dạng hoạt động thu hút khán giả

Trước dịp Trung thu, phường múa rối nước Đào Thục (Hà Nội) có thêm các lời mời biểu diễn từ trường học, không gian cộng đồng và các đơn vị tổ chức hoạt động cho trẻ em. Với phường rối, những suất diễn này không chỉ tạo thêm nhiều hoạt động mà còn mở ra cơ hội tiếp cận thế hệ khán giả trẻ. Phía sau sự chuyển động ấy vẫn là bài toán dài hạn về giữ người làm nghề, truyền lại kỹ năng và tạo điều kiện để một loại hình nghệ thuật truyền thống tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện nay.

Theo anh Nguyễn Thế Nghị, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Đào Thục, Trung thu là một trong những dịp phường múa rối được mời biểu diễn tại nhiều địa điểm như đình, chùa, nhà văn hóa và trường học. Với trẻ em, đây là cơ hội để tiếp cận một loại hình nghệ thuật truyền thống vốn không phải lúc nào cũng xuất hiện trong các hoạt động vui chơi hiện nay.

Thực tế, hoạt động biểu diễn của phường hiện không chỉ dừng lại ở việc đưa các tích trò đến với người xem. Sau một số buổi diễn, nhiều khán giả muốn ở lại giao lưu với nghệ nhân, tìm hiểu cách vận hành những con rối và công việc phía sau tấm mành thủy đình. Các trường học cũng đưa học sinh về Đào Thục trải nghiệm, đồng thời mời phường đến biểu diễn. Vào những thời điểm hoạt động nhiều, phường có thể thực hiện từ hai đến ba suất diễn trong ngày.

Việc đưa học sinh về làng hoặc đưa phường rối đến trường học tạo thêm một cách tiếp cận với công chúng. Thay vì chỉ xem một tiết mục, người xem có thể tìm hiểu thêm về không gian biểu diễn, con rối và công việc của những người đứng phía sau thủy đình. Với một loại hình nghệ thuật gắn với không gian làng quê như Đào Thục, đây cũng là cách mở rộng tệp khán giả trong bối cảnh các hình thức giải trí dành cho trẻ em ngày càng đa dạng.

Tuy nhiên, để có được nhịp hoạt động như hiện nay, phường rối đã trải qua giai đoạn không ít khó khăn. Anh Nghị từng kể, có thời điểm số suất diễn trong năm khá ít, trong khi nhiều nghệ nhân rời nghề và người trẻ không mặn mà tham gia vì công việc chưa thể mang lại nguồn thu nhập ổn định. Phường thiếu người biểu diễn, thiếu người chơi nhạc cụ truyền thống, nhiều con rối xuống cấp nhưng không có điều kiện phục hồi. Có thời điểm, những người tâm huyết phải trực tiếp đi vận động từng nghệ nhân quay trở lại, đồng thời tìm cách kết nối với các công ty du lịch để đưa khách về làng.

Đặc biệt, việc múa rối nước Đào Thục được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023 đã là động lực giúp lớp trẻ tại địa phương bắt đầu quan tâm và chủ động tham gia nhiều hơn. Đây cũng là yếu tố góp phần kéo khán giả đến thưởng thức múa rối nước.

Trăn trở câu chuyện giữ nghề

Trên mặt nước, một con rối có thể xuất hiện, xoay người hay thực hiện một động tác chỉ trong vài giây. Nhưng phía sau tấm mành là sự phối hợp của những người điều khiển cùng hệ thống kỹ năng được tích lũy trong thời gian dài.

Ông Nguyễn Văn Phi, Trưởng thôn kiêm Phó phường múa rối nước Đào Thục, cho biết cái khó của nghề không chỉ nằm ở việc đứng dưới nước trong thời gian dài. Việc điều khiển rối đòi hỏi kỹ năng, cảm nhận, sự phối hợp và kinh nghiệm. Người biểu diễn phải làm chủ chuyển động của con rối nhưng đồng thời phối hợp với những người khác để tiết mục diễn ra đúng nhịp. Phần việc này thường không được khán giả nhìn thấy hết trong thời gian vài chục phút của một buổi biểu diễn.

Khó khăn lớn hơn nằm ở cách những kỹ năng ấy được truyền lại. Theo ông Phi, nhiều kinh nghiệm trong nghề không thể chỉ ghi thành tài liệu rồi để thế hệ sau tự học. Việc truyền nghề vẫn chủ yếu dựa trên hình thức “truyền khẩu, truyền tay”, người đi trước trực tiếp hướng dẫn người đi sau. Có những kỹ thuật, kinh nghiệm gắn với từng nghệ nhân; nếu chưa kịp truyền lại, nguy cơ mất đi là có thật. Điều tương tự cũng xảy ra với một số tích trò và vốn tri thức được tích lũy trong quá trình làm nghề.

Với em Trần Thuận Hiếu, một bạn trẻ đang học múa rối tại Đào Thục, quá trình tiếp nhận nghề cũng bắt đầu từ những công việc rất cụ thể. Ban đầu, Hiếu khá ngại khi tìm người dạy vì không biết mình có được nhận học hay không. Sau đó, em được ông Phi trực tiếp hướng dẫn, bắt đầu từ những công đoạn cơ bản. Riêng con trâu đầu tiên, Hiếu mất khoảng một tháng rưỡi để hoàn thiện.

Chi tiết này cho thấy khoảng cách giữa việc xem một con rối và làm ra một con rối không hề nhỏ. Với người trẻ, để có thể tham gia vào phường cần một quá trình học nghề và thực hành lâu dài, trong đó nhiều kỹ năng chỉ có thể hình thành qua sự hướng dẫn trực tiếp của những người đi trước.

Ở Đào Thục, những điều được truyền lại cũng không chỉ là kỹ thuật. Các tích trò gắn với đời sống, lịch sử và cách người xưa phản ánh xã hội. Người dân địa phương vẫn trực tiếp tham gia vào nhiều công đoạn của nghề, từ làm rối đến biểu diễn và truyền lại kỹ năng cho thế hệ sau. Bởi vậy, việc kế thừa không đơn giản là có thêm người trẻ tham gia phường. Họ cần có người truyền, có thời gian học và quan trọng hơn là có cơ hội trực tiếp làm nghề.

Câu chuyện của Hiếu cũng cho thấy một hướng tiếp cận khác. Sau khi học nghề, em bắt đầu tìm cách đưa múa rối đến gần hơn với những người trẻ khác. Hiếu cho rằng nếu muốn trẻ em tìm hiểu một loại hình nghệ thuật truyền thống, trước hết cần tạo được sự hứng thú. Từ đó, em thử đưa vào những hình dạng, chất liệu gần với sự tò mò của trẻ, rồi mới tiếp tục dẫn các em đến với câu chuyện văn hóa phía sau con rối.

Giữ cái cũ, thay đổi để tiếp cận công chúng

Từ trải nghiệm của mình, Hiếu từng tổ chức một số hoạt động cho những đứa trẻ khiếm thính và khán giả khuyết tật. Trong khuôn khổ buổi tham quan, các bạn trẻ khiếm thính đã được xem biểu diễn những tích trò độc đáo của rối nước Đào Thục theo một cách rất riêng. Không những thế, dưới sự hướng dẫn của Hiếu và nghệ nhân làng nghề, các bạn còn được tận tay họa màu trang trí cho những con rối, tạo nên sản phẩm mang dấu ấn của riêng mình.

Cách làm này mở ra một góc nhìn khác về việc đưa di sản đến với công chúng. Người trẻ không chỉ đứng ở vị trí khán giả mà có thể trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm, từ đó hiểu hơn về chất liệu, hình thức và câu chuyện phía sau một con rối.

Đây cũng là hướng mà phường múa rối Đào Thục đang từng bước tiếp cận. Theo anh Nghị, bên cạnh việc duy trì các tích trò truyền thống, phường đã sáng tác và dàn dựng thêm những nội dung mới phù hợp hơn với nhóm khán giả trẻ. Việc đổi mới được thực hiện song song với việc giữ lại những giá trị và tích trò đã tạo nên bản sắc của Đào Thục.

Sự thay đổi này đặt ra một yêu cầu không đơn giản: làm thế nào để một loại hình nghệ thuật truyền thống có thể gần hơn với công chúng hôm nay mà không đánh mất những yếu tố làm nên bản sắc của chính mình.

Với Đào Thục, câu trả lời không chỉ nằm ở việc sáng tạo thêm tiết mục hay tìm thêm điểm biểu diễn. Phường cần duy trì được hoạt động để có người tiếp tục làm nghề, có khán giả để những tích trò được trình diễn và có nguồn lực để duy trì con rối, đạo cụ cùng không gian biểu diễn. Ở chiều ngược lại, những người trẻ như Hiếu cần có cơ hội tiếp cận, học nghề và thử tìm ra cách kể câu chuyện của múa rối bằng ngôn ngữ gần với thế hệ mình hơn.

Trước Trung thu, những lời mời biểu diễn tiếp tục đưa các nghệ nhân và những con rối Đào Thục đến với trường học, không gian cộng đồng và các hoạt động dành cho trẻ em. Đây là thời điểm phường có thêm cơ hội tiếp cận công chúng, nhưng cũng là dịp để nhìn rộng hơn vào câu chuyện phía sau những suất diễn.

Để một con rối tiếp tục xuất hiện trên mặt nước, cần nhiều hơn một buổi biểu diễn. Cần người biết nghề, người muốn học nghề và những khán giả mới sẵn sàng ngồi lại trước thủy đình. Khi ba yếu tố ấy cùng được duy trì, những kỹ năng, tích trò và giá trị văn hóa của Đào Thục mới có thêm cơ hội tiếp tục được truyền qua các thế hệ.