Biến đổi khí hậu đã biến nắng nóng cực đoan thành phép thử thường trực của mọi hệ thống điện. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), riêng năm 2024, năm nóng nhất lịch sử, hơn 40 quốc gia chiếm khoảng 70% nhu cầu điện toàn cầu đã phá kỷ lục đỉnh tải; nhu cầu điện thế giới tăng thêm khoảng 238 TWh chỉ để làm mát. Trên cùng nền sức ép ấy, nhiều nền kinh tế đã đứt gãy nguồn cung.
Bức tranh đó cho thấy mất điện do tác động của khí hậu cực đoan không còn là vấn đề riêng của bất kỳ quốc gia nào. Từ các nước đang phát triển đến những nền kinh tế hàng đầu thế giới, tất cả đều có thể đối mặt với nguy cơ hệ thống điện bị đặt dưới áp lực chưa từng có. Điều đó khẳng định rằng trước biến đổi khí hậu, không có ranh giới giữa nước giàu và nước nghèo; năng lực quản trị, khả năng dự báo và mức độ sẵn sàng của hệ thống mới là yếu tố quyết định sức chống chịu của một quốc gia.
Điều quan trọng để nhìn nhận đúng giá trị của kỳ tích Việt Nam là nhiều hệ thống điện hàng đầu thế giới, dù sở hữu bộ công cụ vận hành hiện đại và được hoàn thiện qua nhiều thập kỷ, mà vẫn nhiều phen chao đảo. Nói cách khác, việc duy trì ổn định hệ thống điện trong bối cảnh thời tiết cực đoan chưa bao giờ là nhiệm vụ dễ dàng, ngay cả đối với những quốc gia có trình độ công nghệ và nguồn lực vượt trội.
Đơn cử như, Bang Texas (Mỹ) sở hữu khoảng 15.700 MW pin lưu trữ cùng cơ chế giá thị trường tự động ORDC, nhờ đó hè 2025 vượt đỉnh không phải kêu gọi tiết giảm, Thế nhưng chính trong mùa hè 2023, cơ quan vận hành ERCOT vẫn phải 11 lần phát cảnh báo kêu gọi người dân và doanh nghiệp giảm sử dụng điện để bảo vệ hệ thống.
California - một trong những địa phương đi đầu về chuyển đổi năng lượng, cơ chế giá điện theo thời điểm tới hạn cùng hệ thống điều khiển tự động hàng chục nghìn tòa nhà đã cho phép huy động khoảng 3.400 MW công suất điều chỉnh phụ tải trong mùa hè 2023. Tây Ban Nha áp giá điện theo thời gian thực cho 28 triệu hộ với công tơ thông minh phủ 95% tạo nền tảng để người tiêu dùng tham gia trực tiếp vào việc cân bằng hệ thống điện.
Tuy nhiên, ngay cả những hệ thống sở hữu "hộp công cụ" đồ sộ như vậy cũng không hoàn toàn miễn nhiễm trước các cú sốc khí hậu cực đoan. Mùa hè 2025, châu Âu vẫn chứng kiến Italy cắt điện do cáp ngầm quá nhiệt, Pháp và Thụy Sĩ phải giảm phát điện hạt nhân vì nước làm mát nóng, Ba Lan phải tung gói chống mất điện, giá điện Đức và Ba Lan có lúc vọt trên 400 đến 470 EUR/MWh. Ngay cả Trung Quốc cũng lần đầu công suất phụ tải cực đại chạm ngưỡng 1.506 GW vào ngày 16/7/2025. Đợt nắng nóng kéo dài khiến nhu cầu sử dụng điều hòa tăng mạnh, riêng khu vực miền Đông Trung Quốc, phụ tải điều hòa có thời điểm chiếm tới 37% tổng nhu cầu điện, đồng thời sáu tỉnh, thành phố đồng loạt thiết lập các kỷ lục phụ tải mới.
Đặt trong tương quan ấy, việc Việt Nam vượt đỉnh kỷ lục mà không cắt điện, trong khi bộ công cụ còn mỏng hơn nhiều, không phải may rủi, mà là một thành tựu quản trị thực sự.
Kinh nghiệm 2024-2026 đã cho những bài học có giá trị phổ quát, mà nhiều nền điện khác có thể tham chiếu.
Một là, quản trị quan trọng hơn công cụ: Công cụ mạnh là điều cần nhưng chưa đủ. Texas và châu Âu có công cụ mạnh vẫn lung lay; Việt Nam công cụ đang dần hoàn thiện nhưng bước đầu cho thấy hệ thống đã vượt qua những thời điểm đầy khó khăn và duy trì được sự ổn định. Điều đó cho thấy năng lực quản trị, khả năng dự báo, điều phối và ra quyết định kịp thời là những yếu tố tạo nên khác biệt. Với các nước đang phát triển còn hạn chế nguồn lực, bài học quan trọng nhất là ưu tiên xây dựng một nền tảng thể chế vững chắc cùng năng lực điều hành hệ thống hiệu quả.
Hai là, chủ động từ sớm, từ xa thắng phản ứng bị động: Việc chủ động bảo đảm nhiên liệu, củng cố hạ tầng lưới điện, xây dựng phương thức vận hành và các kịch bản ứng phó từ nhiều tháng trước mùa cao điểm đã tạo ra dư địa cần thiết để hệ thống xử lý các tình huống bất thường mà không bị động, lúng túng. Đây cũng là ranh giới giữa tư duy "chữa cháy" khi sự cố đã xảy ra và tư duy quản trị hiện đại dựa trên dự báo, phòng ngừa và kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa.
Ba là, phía cầu là nguồn lực rẻ nhất, sạch nhất: Mỗi MW phụ tải được dịch chuyển hoặc cắt giảm khỏi giờ cao điểm thường có chi phí thấp hơn rất nhiều so với việc đầu tư thêm một MW nguồn điện hoặc hạ tầng truyền tải mới. Đây là bài học cho cả nước giàu lẫn nước nghèo.
Bốn là, thể chế điều độ trung lập là điều kiện nền: Khi tách bạch điều độ khỏi lợi ích thương mại tạo minh bạch và tối ưu chi phí, theo mô hình các tổ chức vận hành hệ thống độc lập trên thế giới và nay là NSMO của Việt Nam.
Năm là, tối ưu liên mùa, không chỉ trong ngày: Việc điều tiết và tích trữ nước tại các hồ thủy điện là tư duy quản trị rủi ro dài hạn bảo đảm an ninh năng lượng cho cả mùa khô và những giai đoạn thời tiết cực đoan mà chính những hệ thống thủy điện lớn như Ecuador đã trả giá đắt khi xem nhẹ.
Sáu là, minh bạch dữ liệu là hạ tầng mềm: Việc công khai các bản tin vận hành, diễn biến phụ tải và những thông tin dự báo liên quan không chỉ nâng cao tính minh bạch trong điều hành mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp, người dân cùng tham gia điều tiết.
Sáu bài học ấy đang kết tinh thành một hệ giá trị mới trong điều hành: quản trị rủi ro chủ động, quản trị biến động liên tục, bản lĩnh dựa trên số liệu, và trên hết là tinh thần dĩ bất biến ứng vạn biến, giữ vững mục tiêu an ninh năng lượng và nâng cao khả năng chống chịu trước những thách thức ngày càng phức tạp của tương lai.
Tầm vóc của một nền điều hành không đo bằng việc vượt qua một đỉnh phụ tải, mà bằng năng lực chuẩn bị cho những đỉnh cao tiếp theo. Mùa hè 2026 mới đi qua chặng đầu, và bốn rủi ro lớn vẫn đặt ra ngay trước mắt, đòi hỏi các cơ quan quản lý và toàn ngành điện phải tiếp tục duy trì trạng thái chủ động, không chủ quan với những kết quả đã đạt được.
Đỉnh phụ tải mới có thể cao hơn: cao điểm nắng nóng của miền Bắc trong tháng 6 và 7 còn ở phía trước, theo các kịch bản dự báo, công suất phụ tải cực đại của miền Bắc có thể đạt khoảng 31.250 MW, trong khi đỉnh phụ tải 58.103 MW của toàn hệ thống điện quốc gia được ghi nhận trước đó hoàn toàn có khả năng tiếp tục bị vượt qua.
Thủy điện và nhiên liệu chịu sức ép kéo dài: Chiến lược điều tiết, tích trữ và sử dụng hiệu quả nguồn nước tại các hồ thủy điện phải tiếp tục được duy trì nhằm bảo đảm an ninh năng lượng cho cả mùa hè và các giai đoạn tiếp theo; công tác dự trữ và cung ứng than, khí, dầu cho các nhà máy điện cần được kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm đủ nhiên liệu trong mọi tình huống. Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới còn tiềm ẩn nhiều bất ổn, biến động giá nhiên liệu và rủi ro gián đoạn nguồn cung vẫn là những yếu tố có thể tác động trực tiếp đến chi phí và khả năng vận hành của hệ thống điện.
Sự cố cục bộ và dông lốc cuối hè: thời tiết cực đoan nửa cuối năm có thể làm tăng tần suất dông, sét, gây sự cố lưới và phụ tải đột biến cục bộ.
Nhu cầu kỷ lục có thể lặp lại vào mùa đông: rét đậm, rét hại cuối 2026 và đầu 2027 cũng có thể khiến nhu cầu sử dụng điện tại miền Bắc tăng vọt do nhu cầu sưởi ấm gia tăng. Điều đó đồng nghĩa hệ thống điện phải đối mặt với hai mùa cao điểm phụ tải trong cùng một năm, thay vì chỉ tập trung vào mùa hè như trước đây.
Từ khủng hoảng cắt điện luân phiên ở miền Bắc năm 2023 đến kỳ tích giữ điện năm 2026, chỉ ba mùa hè, là một bước trưởng thành vượt bậc về năng lực thể chế. Đó không phải may rủi, mà là kết quả của một con đường nhất quán: Nhà nước giữ vai trò chủ đạo với hạ tầng chiến lược, hiện đại hóa điều độ, quản trị rủi ro chủ động, và đặt phía cầu ngang hàng phía cung.
Minh chứng rõ nhất là chính miền Bắc, từ chỗ phải cắt điện luân phiên năm 2023, đến năm 2025 lập kỷ lục 28.187 MW rồi năm 2026 vượt tiếp lên 29.716 MW, tăng 26,4% chỉ sau một năm, mà vẫn giữ trọn nguồn sáng
Đó cũng là câu trả lời đanh thép nhất cho mọi luận điệu xuyên tạc về "khủng hoảng điện triền miên", "điều hành giật cục" hay "chủ trương không nhất quán". Một hệ thống khủng hoảng không thể vượt đỉnh kỷ lục liên tiếp mà vẫn giữ điện cho hơn 100 triệu dân, trong khi nhiều nền kinh tế có công cụ mạnh hơn vẫn phải cắt điện. Sự thật được đo bằng megawatt, không bằng lời lẽ trên mạng.
Đây cũng là lời phản biện thuyết phục nhất đối với những nhận định cho rằng Việt Nam rơi vào tình trạng "khủng hoảng điện kéo dài", "điều hành thiếu ổn định" hay "chính sách thiếu nhất quán". Một hệ thống thực sự khủng hoảng khó có thể liên tiếp vượt các mốc phụ tải kỷ lục mà vẫn duy trì cung ứng điện an toàn, ổn định cho hơn 100 triệu người dân và toàn bộ nền kinh tế. Càng khó hơn khi điều đó diễn ra trong bối cảnh nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ sở hữu nguồn lực, công nghệ và công cụ thị trường phát triển hơn vẫn phải đối mặt với các biện pháp cảnh báo, tiết giảm phụ tải hoặc cắt điện cục bộ. Trong lĩnh vực năng lượng, kết quả cuối cùng luôn được kiểm chứng bằng những chỉ số vận hành cụ thể: công suất được đáp ứng, phụ tải được duy trì, hệ thống được vận hành an toàn và nền kinh tế không bị gián đoạn. Đó là những thước đo khách quan nhất của năng lực điều hành.
Nhìn xuyên suốt năm bài, điều đọng lại lớn hơn cả những kỷ lục megawatt là một triết lý điều hành mới đã định hình. Dưới sự điều hành của Bộ Công Thương, đứng đầu là Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng, ngành Công Thương đã tạo nên một tư duy và quỹ đạo hành động mới: chủ động từ sớm, phòng ngừa từ xa; quản trị rủi ro và quản trị biến động thay cho ứng phó bị động; giữ vững mục tiêu "bất biến" là an ninh năng lượng nhưng linh hoạt vô hạn trong "vạn biến" của giải pháp; đặt phía cầu ngang hàng phía cung; và huy động cả một thế trận đa chủ thể dưới vai trò chủ đạo của Nhà nước. Đó không chỉ là vài quyết sách kỹ thuật, mà là một văn hóa quản trị mới của ngành Công Thương trong những tình huống cam go, phức tạp nhất: bản lĩnh dựa trên số liệu, quyết đoán dựa trên kịch bản, và lấy lợi ích của hơn 100 triệu dân làm thước đo cuối cùng.
Triết lý ấy cộng hưởng với định hướng lớn của Đảng và Nhà nước, Thủ tướng Lê Minh Hưng, trong phát biểu nhậm chức (7/4/2026), nhấn mạnh yêu cầu "thực hiện hiệu quả cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung" - đúng tinh thần Kết luận 14-KL/TW của Bộ Chính trị. Nghị quyết 70-NQ/TW đặt nền pháp lý cho việc Nhà nước kiểm soát hạ tầng năng lượng chiến lược và hiện đại hóa điều độ. Và xuyên suốt là thông điệp tự chủ, tự lực, tự cường mà Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh: một dân tộc muốn vươn mình trước hết phải tự chủ được dòng điện của chính mình.
Khép lại loạt năm bài, có thể nói kỳ tích điện mùa hè 2026 không chỉ thuộc về ngành điện. Nó là tài sản chung của một quốc gia đang học cách quản trị những bất định ngày càng lớn của thời đại - biến đổi khí hậu, biến động địa chính trị, chuyển dịch năng lượng. Nhưng bản lĩnh thật sự không nằm ở một đỉnh đã vượt, mà ở sự sẵn sàng cho đỉnh tiếp theo.
Phát huy thành tựu, không chủ quan, không tự mãn, tiếp tục chủ động, sáng tạo và quyết liệt hành động - đó là cách biến từng kỳ tích đơn lẻ thành một năng lực bền vững, đưa đất nước tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình, ngang tầm thế giới.