Những ngày cậnTết Trung thu, căn nhà của nghệ nhân Trần Văn Bản lại thơm mùi gỗ mới. Trên sàn nhà là những chiếc đục đủ kích cỡ, những phôi gỗ đang tạo hình và cả những chiếc khuôn đã hoàn thiện với hoa sen, cá chép, chữ Phúc, chữ Thọ hay hình 12 con giáp.
Thượng Cung vốn là làng mộc lâu đời của Hà Nội. Có thời, nghề làm khuôn bánh trung thu, khuôn xôi, khuôn oản phát triển mạnh, trở thành sinh kế của nhiều gia đình. Trong những năm 1980-1990, xe tải từ nhiều nơi tìm về làng lấy hàng; khuôn bánh với đủ hình tùng, cúc, trúc, mai được đóng bao chuyển đi khắp các tỉnh, thành.
Rồi khuôn nhựa, khuôn silicon xuất hiện. Sản phẩm công nghiệp rẻ hơn, mẫu mã nhiều hơn, làm nghề thủ công ngày càng khó sống. Người làng dần chuyển sang làm tượng, đồ thờ và các sản phẩm mộc có giá trị kinh tế cao hơn. Riêng ông Bản vẫn ở lại với những chiếc khuôn bánh.
Làm một chiếc khuôn bánh tưởng đơn giản nhưng phải qua nhiều công đoạn. Gỗ được làm sạch vỏ, bào nhẵn, xẻ theo kích thước rồi xử lý trước khi tạo hình. Trước đây, người thợ thường dùng gỗ thị; khi loại gỗ này trở nên hiếm và đắt, ông Bản chuyển sang gỗ xà cừ bởi độ dẻo, bền và khả năng hạn chế cong vênh.
Máy móc hiện nay có thể hỗ trợ một số khâu như xẻ, bào hay làm phẳng phôi gỗ, giúp giảm đáng kể sức lao động. Nhưng đến phần quan trọng nhất là tạo hình hoa văn, mọi thứ vẫn nằm ở đôi tay người thợ.
“Riêng công đoạn điêu khắc thì phải làm thủ công”, ông Bản từng nói.
Trước mặt ông là hàng trăm loại dùi, đục khác nhau. Mỗi đường cong, cánh hoa, vảy cá hay nét chữ cần một loại dụng cụ phù hợp. Với khuôn bánh nướng, độ sâu và độ đều của hoa văn còn phải được tính toán để khi bánh đưa vào lò, bề mặt chín đều, không bị cháy. Khuôn cũng phải đủ “dóc” để bánh ra khỏi khuôn mà không bám bột hay mất nét.
Những khuôn phổ thông có thể hoàn thành trong vài giờ. Nhưng gặp mẫu phức tạp, kích thước lớn hoặc đặt riêng, người thợ phải mất nhiều ngày, thậm chí lâu hơn. Có lần, ông Bản từng dành tới một tháng cho chiếc khuôn cỡ lớn có thể đóng lượng bột lên tới khoảng một tạ.
Điều khó nhất không nằm ở sức lực mà ở việc “đọc” được thớ gỗ. Chỉ cần một nhát đục quá tay, đường nét có thể vỡ, cả phần công sức trước đó phải làm lại từ đầu. Bởi vậy, mỗi chiếc khuôn gần như không chỉ là một sản phẩm mộc, mà còn mang dấu ấn riêng của người tạo ra nó.
Để kiểm tra độ sắc nét và độ sâu của từng chi tiết sau khi chạm khắc, ông Bản thường dùng đất sét ép thử vào khuôn. Qua bản in trên đất sét, người thợ có thể nhìn rõ những đường nét chưa đều, chỗ còn nông hoặc chưa sắc để tiếp tục chỉnh sửa. Chỉ khi từng hoa văn hiện lên rõ ràng, cân đối, chiếc khuôn mới được coi là hoàn thiện.
Thị trường thay đổi khiến nghề làm khuôn gỗ không còn nhộn nhịp như trước. Có thời điểm, sự phổ biến của khuôn silicon khiến lượng khách đặt hàng giảm mạnh. Tuy vậy, những khách hàng yêu bánh truyền thống, các làng nghề, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp vẫn tìm đến ông. Một số khách nước ngoài cũng từng đến tận nơi đặt mua khuôn gỗ.
Mỗi mùa trung thu, những mẫu hoa văn mới lại xuất hiện bên cạnh các họa tiết truyền thống. Khách chỉ cần gửi hình qua điện thoại, ông Bản phải tự tính toán cách chuyển một hình ảnh phẳng thành những lớp chạm khắc có độ nông sâu, độ cong và độ mềm của từng đường nét. Có lúc đang ngủ, nghĩ ra cách xử lý một chi tiết khó, ông lại bật dậy phác ngay ra giấy.
Tuổi cao, mắt không còn tinh như trước, nhưng đôi tay người thợ vẫn đều đặn cầm búa, cầm đục. Con cháu có thể hỗ trợ ông những công đoạn khác, riêng phần chạm khắc quan trọng ông vẫn trực tiếp làm để giữ chất lượng sản phẩm.
Vào mùa cao điểm trước Tết Trung thu, khi đơn hàng dồn về nhiều, công việc trong nhà ông Bản cũng trở nên tất bật hơn. Vợ và con gái ông phải cùng vào xưởng phụ giúp các khâu chuẩn bị phôi, làm sạch, hoàn thiện và đóng gói sản phẩm để kịp trả khách.
Còn những công đoạn đòi hỏi tay nghề cao, nhất là chạm khắc hoa văn, ông Bản vẫn trực tiếp đảm nhận.
Cả gia đình cùng làm, có những ngày từ sáng sớm đến tối muộn mới nghỉ, chỉ mong những chiếc khuôn kịp đến tay khách trước mùa trăng.