Người phụ nữ 'hồi sinh' sen trắng Huế, gắn bảo tồn với phát triển sản phẩm

Từ trăn trở về những hồ sen vắng bóng

Có những hành trình bắt đầu từ tình yêu với một vùng đất. Với chị Nguyễn Thị Huệ, Giám đốc Công ty Huế Việt, hành trình ấy là đưa sen trắng trở lại hồ Tịnh Tâm và hồ Hà Trì ở làng cổ Phước Tích, thành phố Huế. Không chỉ mong muốn khôi phục giống sen từng gắn với ký ức văn hóa Huế, chị còn hướng đến việc tạo ra sản phẩm, sinh kế và cơ hội để người trẻ trở về quê hương.

Là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, trong đó có trồng sen, Huế Việt đến với hai hồ sen bằng cả góc nhìn của người làm nghề và tình yêu dành cho vùng đất Cố đô. Theo chị Huệ, những hồ sen từng gắn với ký ức của vùng đất này đã vắng bóng sen trắng nhiều năm, có nơi bèo, rác phủ kín. Chị mong muốn những không gian có giá trị ấy được chăm sóc để sen có thể trở lại.

Một điều khác khiến chị trăn trở là khi đi nhiều nơi, chị thấy hạt sen được giới thiệu dưới tên “sen Tịnh Tâm Huế”, trong khi ngay tại hồ Tịnh Tâm lại không có sen để thu hoạch. Chị mong tên gọi ấy có thể gắn với sản vật được trồng và chăm sóc ngay trên chính vùng đất đã làm nên danh tiếng của nó. “Tình yêu với văn hóa Huế là động lực để tôi bắt đầu”, chị Huệ chia sẻ.

Tuy nhiên, với trách nhiệm của người làm doanh nghiệp, chị hiểu rằng muốn gìn giữ lâu dài thì phải tạo được nguồn thu để tiếp tục chăm hồ, giữ giống và trả công cho người lao động. Chị cũng mong những tài nguyên bản địa có thể mở ra cơ hội làm nghề, làm kinh tế tại quê hương, tạo thêm động lực để người trẻ trở về.

Hành trình ấy đòi hỏi nhiều công sức. Khó khăn đầu tiên là trả lại môi trường sống cho sen. Đội ngũ của chị mất gần hai năm cùng các bên liên quan làm sạch bèo, rác từ lòng hồ đến khu vực xung quanh, với khối lượng rất lớn.

Công việc không dừng ở việc làm sạch mặt hồ. Huế Việt nuôi cấy vi sinh vào hàng nghìn viên bùn rồi đưa xuống đáy hồ để hỗ trợ cải tạo tầng đáy. Đồng thời bố trí vi sinh quanh các miệng cống nhằm góp phần giảm ô nhiễm nguồn nước. Đưa sen trở lại là cả quá trình chăm sóc môi trường để cây có điều kiện sinh trưởng.

Một thách thức khác là tạo sự đồng thuận với người dân sống quanh hồ. Ban đầu, có người lo ngại doanh nghiệp đến làm dự án sẽ ảnh hưởng đến đất đai và sinh hoạt. Đội ngũ phải giải thích, lắng nghe để bà con hiểu công việc đang thực hiện và dần đồng hành. Chị Huệ cũng bày tỏ sự biết ơn đối với chính quyền, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và người dân địa phương đã phối hợp, hỗ trợ trong quá trình phục hồi sen.

Chị Huệ kể, kỷ niệm đáng nhớ nhất là mùa hè năm 2020, khi sen trắng nở trở lại trên hai hồ Tịnh Tâm và Hà Trì sau hơn hai mươi năm vắng bóng. Nhìn mặt hồ có sen, sạch sẽ và thơm hương hoa, chị cảm nhận những tháng ngày vất vả của cả đội ngũ đã được đền đáp. Đó cũng là động lực để chị tiếp tục chăm sóc, giữ gìn những mùa sen sau.

Gắn giữ giống sen với sản phẩm và sinh kế

Với chị Huệ, sen trắng trở lại không chỉ có ý nghĩa khôi phục cảnh quan, bảo tồn giống quý mà còn mở ra cơ hội nối lại những câu chuyện văn hóa và nghề làm sản vật gắn với hồ sen.

Tịnh Tâm gắn với ký ức về sen và văn hóa thưởng trà sen của Huế. Khi mặt hồ có sen, những giá trị ấy có thể được giới thiệu thông qua trải nghiệm thực tế. Nhiều mùa sen qua, Huế Việt cố gắng tái hiện cách ướp trà trong hoa sen ngay trên hồ, đưa trà vào bông hoa lúc sáng sớm, khép cánh hoa để hương sen thấm vào trà, rồi thu hái vào sáng hôm sau.

Trong mùa sen năm 2026, khi đẩy mạnh quảng bá trải nghiệm này, đơn vị đón nhiều du khách đến tham gia ướp trà, thưởng trà ngay tại hồ Tịnh Tâm. Cùng với trải nghiệm, Huế Việt lựa chọn hướng nghiên cứu, sử dụng cây sen theo tinh thần nông nghiệp tuần hoàn, tận dụng phù hợp từng bộ phận để gia tăng giá trị và giảm phần bỏ đi sau thu hoạch.

Từ hoa và hạt sen, doanh nghiệp cùng các đơn vị hợp tác đã phát triển trà ướp hoa sen, bánh sen gạo mầm và hạt sen sấy thăng hoa. Lá sen, đài sen khô, hạt sen đá cùng những phần trước đây ít được chú ý cũng đang được nghiên cứu, ứng dụng vào sản phẩm thủ công, trang trí và trải nghiệm.

Chị Huệ mong muốn người dân địa phương có thể tham gia nhiều công đoạn, từ chăm sóc, thu hái, sơ chế đến làm sản phẩm và phục vụ khách. Khi gia tăng giá trị từ cây sen, người dân có thêm cơ hội cải thiện thu nhập, đồng thời tiếp tục giữ giống và chăm sóc môi trường hồ.

Để câu chuyện sen trắng trở thành sản phẩm văn hóa, ẩm thực và du lịch đặc trưng, trước hết phải duy trì được vùng sen và chất lượng sản phẩm. Hồ sen cần được chăm sóc tốt, sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và trải nghiệm được tổ chức chu đáo.

Chị Huệ cho biết, hiện nay, chị đã kết nối được một hệ sinh thái với gần mười đơn vị sản xuất đặc sản Huế. Trong đó, có hàng chục bạn trẻ người Huế từng đi làm xa trở về tham gia vận hành, cùng các nghệ nhân ẩm thực và đầu bếp hợp tác nghiên cứu sản phẩm. Mục tiêu chị đặt ra là để du khách đến Huế có thể thưởng thức sản phẩm, trải nghiệm tại hồ và hiểu vì sao người Huế quý loài sen này. 

Để tiếp tục hành trình, chị Huệ cho rằng, cần thêm nguồn lực tài chính cho việc duy trì vùng sen, nghiên cứu sản phẩm và tổ chức trải nghiệm. Đồng thời, cần cơ chế phù hợp để doanh nghiệp cùng các bên liên quan khai thác giá trị cây sen hài hòa với yêu cầu bảo tồn. "Mong muốn lớn nhất vẫn là ngày càng có nhiều bạn trẻ chọn Huế để trở về. Tài nguyên và văn hóa quê hương có thể trở thành nền tảng cho công việc có thu nhập, có tương lai. Nếu thế hệ sau tiếp tục chăm hồ, giữ giống và làm ra những sản phẩm tử tế từ cây sen, tôi sẽ thấy hành trình này có ý nghĩa lâu dài”, chị Huệ chia sẻ.

Chị Huệ mong muốn có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa đơn vị bảo tồn, doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương. Các đơn vị lữ hành có thể kết nối trải nghiệm mùa sen với hành trình tham quan Huế; người làm sản phẩm và người đón khách cùng giới thiệu đúng câu chuyện, nguồn gốc của sen.